Жеті санының киелілігі туралы қазақ әдебиеті мақаласы

«ЖЕТІ» САНЫ

Сіз, жеті деген санның кереметіне сенесіз бе? Қазақ үшін жеті деген сан - қасиетті ұғым. Жеті атасын біліп, жеті қат көкке қарап қиялдап, итіне дейін жеті қазынасына қосып, түгендеп, сан ата ру тірлігін жетіген аспабының үнімен қабат өріп, жеті жасқа келгенше білмекке ұмтылып, жеті жастан өткесін, ілгеріге, өсуге, өрлеуге, ұмтылған елміз.

Жеті санының киелілігі жөнінде ғылыми шығармашылығы қазақ мәдениетінде ерекше рухани кеңістік құрайтын арғықазақтық этно-генезиске тереңдеуге негізделген мифолог ғалым С.Қондыбайдың зерттеулерінде сөз болып, талданады. Төретамның жеті қабатты нұсқасы немесе жеті бөлме, жеті қоршау түрінде түсіндіріледі. Яғни осы «жұмбақ» жетілердің негізінде жатқан мифтік келтірім дүниенің мифтік моделінен шығатынын көрсете отырып, жеті сөзінің этимологиясын нгенгт/ңеңт праформасынан шыққандығын және оның «әлдебір шектің ішкі жағы, арғы беті» дегенді білдіретіндігін дәйектеп көрсетеді. Сонымен бірге осы негізден жет, жете, жетпек, жетек, жетекші, жетпек (инициация) және т.б. осы түбірден өрбитін сөздермен дәлелдейді.

Қазақ эпикалық дәстүрінде көзге көрінбей келіп батырларға жәрдем беретін әулие-пірлерді «жеті пір», «жеті кәміл пір», «жеті кәлендер пір» деп атайды.

Қысылған жерде дем берер

Жеті кәміл пірім-ай («Қобыланды батыр»).

Жеті кәміл пірлер батыр өздерін ұмытқан, сиынбаған жағдайда оған жәрдем бермейді. Қобыланды батыр қиыншылықтарға тап болғанда өзінің жеті пірді ұмытқанына налиды, осындай жеті пір (жеті кәлендер пір) Алпамыстың есімін қойса, оның досы Қаражанға дәрімен ұйықтатылып, байланып кеткенде көмек береді, сондай-ақ Ер Қосайды бағып-қаққан да осы жеті пір делінеді. Осы бейненің табиғаты көзге қарапайым көрінгенімен, ежелгі заманның түсінігінде жатыр, ол осы кезге дейін бірнеше бейнелік өзгерістерді басынан өткізген.

Осындай мысалдар тізімі көрсетілгендермен шектеліп қалмайды. Келтірілген мысалдардан көретініміз – жеке нақтыланған жеті бастылардың іс жүзінде бір мифтік бейне болып тұрғандығы; қарабайыр фольклор оның атауын түрліше етіп шығарған.

Жеті бастылық бейне о баста «бір ананың жеті баласы» деген түсініктен шыққан; үнемі топтастырылып, жеке-дараланбай айтылатын мұндай жетіліктер уақыт өте жетеу емес, құдды бір бейне сияқты түсініле бастайды да, олардың бастапқы жеті даралығы енді бір бейненің иығына қондырылған жеті бас түрінде…