Зиятында ауыр бұзылыстары бар балалар дамуы туралы мақала

Тасыбеков Алмат

ЗИЯТЫНДА АУЫР ЖӘНЕ ТЕРЕҢ БҰЗЫЛЫСТАРЫ БАР БАЛАЛАРДЫҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ДЕНЕ ДАМУЫНЫҢ СИПАТТАМАСЫ

Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 27 шілдедегі № 319 «Білім туралы» Заңыңда инклюзивті білім беру – ерекше білім беру қажеттіліктері мен жеке-дара мүмкіндіктерін ескере отырып, барлық білім алушылар үшін білім алуға тең қолжетімділікті қамтамасыз ететін процесс деп көрсетілген. Яғни, қоғам, мемлекет мүмкіндігі шектеулі адамдарды мүмкіндігінше ортадан тысқары қалып қоймауына жағдай жасауда.

Сонымен бірге, кемтар балаларды әлеуметтiк, медициналық-педагогикалық түзеу арқылы қолдаудың нысандары мен әдiстерiн айқындайды, дамуында кемiстiгi бар балаларға көмек көрсетудiң тиiмдi жүйесiн жасауға, оларды тәрбиелеу, оқыту, еңбекке және кәсiби даярлау iсiмен байланысты проблемаларды шешуге, балалар мүгедектiгiнiң алдын алуға бағытталған «Кемтар балаларды әлеуметтiк және медициналық-педагогикалық түзеу арқылы қолдау туралы» Қазақстан Республикасының 2002 жылғы 11 шілдедегі № 343 Заңында да ерекше қажеттіліктері бар балаларды құқықтық қорғау мүмкіндігі қолға алынған . Сонымен бірге Қазақстан Республикасының кемтар балаларды әлеуметтiк және медициналық-педагогикалық түзеу арқылы қолдау туралы заңдары Қазақстан Республикасының Конституциясына негiзделедi және осы Заң мен Қазақстан Республикасының өзге де нормативтiк құқықтық актiлерiнен тұрады.

Қазақстандағы білім беру жүйесі ортақ білім беру кеңістігі аумағында әртүрлі санаттағы балалармен мақсатты түрде жұмыс жүргізуді қарастыруы қажет. Осыған байланысты білім алуда ерекше қажеттіліктерге ие балалардың құқығын жүзеге асыруды қамтамасыз ету білім саласының ғана емес, сонымен қатар Қазақстанның демографиялық және әлеуметтік-экономикалық дамуы салаларындағы мемлекеттік саясаттың маңызды міндеті ретінде қарастыралады.

Зиятында ауыр және терең бұзылыстары бар балалардың дамуы бірінші күннен бастап қалыпты деңгейдегі дамудан бірашама ерекшеленеді. Ондай ауытқулар бала дамуының барлық аумақтарын қамтуы мүмкін . Ал ондай бұзылыстардың себебі де түрлі факторларға байланысты болуы мүмкін. Зият ауытқуларының себептері әртүрлі болуы мүмкін.

1-кесте. Зият ауытқуларының себептері

Түрі

Себептері

Эндогенді

тұқым қуалаушылық аурулар (микроцефалия, фенилкетонурия, т.б.)

хромосомалық құрылымы және санындағы бұзылыстар (Даун синдромы, Кляйнфельтер, Шерешевский -Тернер синдромы).

ұрықтың жатыр ішіндегі даму кезінде әсер ететін әр түрлі патогендік факторлар (ұрықтың жатырішінде бұзылуына және онда жатырішілік энцефалит және менингоэнцефалиттің пайда болуына алып келеді).

Анасының кейбір созылмалы аурулары ұрықтын, миынын дамуына жағымсыз әсер етеді.

Жүктілік кезінде қолдануға тиым салынған дәрілік препараттарды қолдану ұрықты уландырады.

Ұрықтың дамуына темекі шегу, ішімдікке салыну, нашақорлық, анасының дұрыс тамақтанбауы, әртүрлі дене және психикалық жарақаттар .

әйелдің зиян өндірісте жұмыс істеуі.

қоршаған ортаның жағымсыз жағдайлары.

хроникалық -токсоплазмоз, листериоз, мерез, цитомегалия және вирустық қызылша, тұмау және т.б. Жүктіліктің соңғы айларында ананың ауыр жұқпалы аурулары.

Нәрестенің гемолитикалық ауруы түрінде көрінетін, анасы және ұрпақ арасындағы резус - фактор және қанның топтық антигені бойынша иммунологиялық келіспеушілік.

Экзогенді

Туукезіндегі патогендік факторлар.

Туылғаннан кейін, зият ауытқулары нейроинфекция (менингит, минингоэнцефалит т.б.) әсерінен пайда болуы мүмкін.

бас миының жүре пайда болған жарақаттар мен улану болуы мүмкін.

Зият ауытқуының деңгейі патогендік фактордың әсер ету уақытына байланысты. Мысалы: жүкті әйелдің 3 айында қызылшамен аурса болашақ баланың ақыл ойы кемтар болып туылу себебінің бірі болуы мүмкін, ал кейін ауырса, кемістік аса байқалмайды, психикалық дамуының тежелуіне, сөйлеу тілінің кемістіктеріне әкеп соғады.

Ал мүмкіндіктері шектеулі балалар қатарында жиі кездесетіні ақыл-ой кемтар балалар. Ақыл ой кемтар балалардың ми қыртысының органикалық түрде зақымдалу салдарынан танымдық әрекеттегі ауытқулары бар.

Зиятында бұзылыстары бар балалардың бойындағы кемістіктің ерекшелігі жоғарғы психикалық функцияның мінез бен іс-әрекетті бейнелеу және реттеудің бұзылуымен ерекшеленеді. Бұл танымдық процестердің бұзылуында (сезу, қабылдау, есте сақтау, ойлау, елес, сөйлеу тілі, зейін), сезімдік - еріктік сфера, моторикасында және тұлғалық дамуындағы жетіспеушіліктер мен сипатталады .

Зиятында ауыр және терең бұзылыстары бар балалардың психологиялық және дене дамуының жағдайларын сипаттаудың нәтижесінде, олардың бірнеше ерекшеліктерін атап өтуге болады: қимыл-қозғалыстары баяу, мақсатсыз, жүру немесе жүгіру амалдарын жүзеге асыру кезінде қиындық кешіреді, бір әрекеттен екінші әрекетке ауысу қимылдары шектеулі болады, сөздік нұсқаулар қимыл-қозғалыспен сәйкес келмесе, кейбір балалардың қимыл қозғалыстары керісінше, өте жылдам және мақсатқа сайбағытталмаған болуы әбден мүкін. Олардың жалпымоторикасының қимылдың ұғымдыққұрылымының дамымауы айқын байқалады, яғни баланың тірек-қимыл аппараты кейбір қимылдарды немесе қимылдардың элементтерінорындауға қабілетті болады, алайда тапсырманы түсіне алмаудың себебінен қимыл-қозғалыстары толығымен орындалады деуге келмейді. Сол себепті, бала өзімен-өзі болып, мақсатсызары-бері жылжып, бір орында отыра береді. Қос жағдайда да баланың кеңістіктебағдарлану қабілетінің меңгермегендігін байқауға болады. Олар кеңістіктің шекараларынқабылдай алмайды, сонымен бірге тіптен бөлмеде тұрғанын түсінбеуі де мүмкін.Зиятында ауыр және терең ауытқуы бар балалар қоршаған орта болмыстарын терең қабылдай алмайды.

2-кесте. Ақыл-ой кемтарлықтың, яғни зият ауытқушылықтардың денгейлері

Зияты зақымдалған деңгейі

Психикалық жағдайы

Клиникалық жағдайы

Ауыр

Зият ауытқушылығының ауыр түрі деген диагноз қойылған балалар қмірінің алғашқы апталарында-ақ дәрігерлердің қарауына түседі. Олардың физикалық дамуы дені сау балаларда кездейспейтін өзіндік ерекшеліктерге ие, кейде даму аномалиялары да кездесуі мүмкін. Тек 10-12 жас шамасында ғана олардың дамуы 2-3 жастағы кішкентай балалардікіндей деңгейге жетуі мүмкін. Жасөспірімдік кезеңде олардың деңгейі ересек мектепке дейінгі жас шамасындағы бабалардың дамуына сәйкес келуі мүмкін.

Зияты зақымдалған балалардың ауыр деңгейі жеңіл имбецилділіктің деңгеіне ұқсас келеді. Олардың әлеуметтік қызметінің деңгейі өте төмен болады. Ондай балалар қарапайым мектептегі білімді, тұрмыстық іскерліктер мен дағдыларды мүлде жасай алмайды. Әдетте, ондай балалар оқыту жүйесіне қатыстырылмайды, кейінірек бүкіл өмір бойы қамқорлық пен толыққанды көмекке зәру болады. Олардың моторлы жүйесінің қызмет ету дәрежесі төмен болады, соның себебінен ондай балалар қарапайым әлеуметтік бейімделу дағдыларын меңгеруде де үлкен қиыншылықтарды кешіреді.

Негізінен, осындай диагноз қойылған балалар өзімен жасты балалармен салыстырғанда кеш отырады, кеш тұрады, кеш жүреді және кеш сөйлейді. Олардың физикалық дамуы баяу болып, әртүрлі дәрежедегі созылмалы сырқаттары байқала бастайды.

Терең

Зият ауытқушылығының терең түріндегі балалардың диагнозы туралы ата-аналарға алғашқы күнде-ақ белгілі болады.. Бұл категориядағы балалардың енжар және белсендігі сөздігі айырмашылығы үлкен болады. Соңғысы едәуір жұтаң келеді. Олардың зиятындағы бұзылыстарының қозғалыс және сқйлеу-тілінің дефектілерімен қатар зиятының терең бұзылуымен сипатталады. Ондай балалардың экспресситв сөйлеу-тілі мектеп жасында да қалыптаспауы мүмкін. Кейбіреулерінің сөйлеу тілі жеке дара сөздерді айтумен ғана шектелуі мүмкін. Дыбысты айтып, жеткізуі де бұзылып, диазартриялық ауытқулар, тұтығу жағдайлары кезедеседі. Олар қарапайым эмоцияларын көрсете алмайды

(күлу, жылау).

Эмоциялары қарапайым, яғни қанағаттану немесе

қанағаттанбау сезімімен анықталады. Сонымен қатар, зиятында терең ауытқуы бар

балалар ересектер тарапынан берілетін эмоционалды қарым – қатынас белгілеріне

немқұрайлы қарайды.Зиятында терең бұзылыстары бар балалардың ойлауы қабілеті жүйесіз келеді. Көп жағдайдаойлау операциялары мүлдем қалыптаспайды, меңгерген жағдайдың өзінде – ұғымдық байланыстарыәлсіз болады. Басқа балалармен қарым – қатынасқа түспейдіжәне оларға зейін салуы жүйесіз болады.

Идиотия дәрежесіндегі олигофренияға шалдыққан балалар үшін айналасындағыларға реакцияның күрт төмендеуі тән.Олардың бет әлпетінің ассиметриясы мен дамуының өзге де ауытқулары психикалық және физикалық дамуының терең ауытқулары бар екендігін дәлелдегендей болады. Сырқат балалар айналасындағы тітіркендіргештерге мүлде жауап бермеуі мүмкін, не болмаса кез келген тітіркендіргішке жауап беріп, ыңғайсыз реакцияларды байқтауы м.мкін, бірақ соның өзінде оның бірде біреуіне көз тоқтата қоймайды. Олар өздеріне бағытталған сөздің мағынасын түсіне алмайды, тек интонациясын ғана қабылдай алады. Өздерімен өздері қалған ондай балалар қозғалыссыз болады, басқалары мақсатсыз әрекеттерді орындаумен болады, еңбектейді, заттарды ұстап көреді, кейде тіптен агрессивті болуы мүмкін, не болмаса ауто агрессия байқалуы да мүмкін. Олардың қозғалыстары кей кейде жүзеге асырылып, көп жағдайда еш себепсіз орындалуы мүмкін. Олардың шаттану немесе ұнатпау сынды эмоцияларының көрінісі өте қарапайым болады.…