6 сынып биология пәнінен ғылыми жұмыс үлгісі

ПІКІР

Зерттеу жұмысының барысында жас зерттеуші Күнтуарқызы Аймира Маңғыстау жеріне климатына бейім жануар түйені зерттеді. Ол тек түйе жануарының пайдасын зерттеп қана қоймай, сонымен қатар оның адам өміріне өте қажет жануар екенін, жесе тамақ, мінсе көлік, сүті өте пайдалы екенін білді.

Түйе сүтінен жасалған шұбаттың өкпе ауруына шипалы екенін, түйенің жүні әрі киім, әрі жамылғы екенін білді.

Терісінен тон, етік, сусын құятын торсық, белдік т.б жасайтынын білді.

Шығармашылық жұмысын зерттеу барысында шығармашылық қабілеттері дамып, логикалық ойлауы, ой-өрісі кеңейді.

Жас зерттеуші дарындылығын дамытуға қажетті зерттеу жұмыстарын жүргізе алатындығын көрсетті. Зерттеу барысында түрлі материалдарды қолданды.

Жас зерттеуші Күнтуарқызы Аймира ізденімпаздық жолында қанаты талмай, жоғары самғап белгілі бір дәрежеге жетуіне тілек білдіремін.

Жетекшісі: Унгарбаев Аяужан

Абстракт

Зерттеудің мақсаты: Қазақ халқының төрт түлігінің бірі санаған түйенің қасиетті мал екенін, қасиетті мал деп санауының себебін білдіру. Түйе малы мінсең көлік, ішсең сусын, жесең тамақ, ауруыңа шипа, кисең киім, тұрмыстағы керекті заттар. Осындай қасиетті жануарды төрт түліктің төресі санағанына тоқталу. Әр бір зерттеулер арқылы баланың ой толғанысын арттыру, білімге құштарлығын ояту.

Зерттеудің болжамы: Түйені зерттей отырып оқушының қызығушылығы оянады, белсенділігі артады. Тақырыпқа байланысты түйе өнімдері мен, әдебиетпен ұштастыра отырып, түйенің өнімділігі жайында бизнес жоспар құруға дағдыланды.

Зерттеудің кезеңдері: 2015 жылдың қыркүйек айында тақырыпқа қатысты материалдар жинақталып, жүйеленді. Жинақталған материалдар мен жұмыс бағыты-бағдары айқындалып, жоспар құрылды.

Зерттеудің әдістері: Жұмысты зерттеу және жинақтау.

Зерттеудің жаңалығы: Түйе жануарының болмысы жайында түрлі болжамдар қарастырылып, жан-жақты зерттелді.

Зерттеудің нәтижесі: Түйе Маңғыстау жеріне бейім екенін зерттеп. Шұбатының емдік қасиетін адам ағзасына пайдалы нәруыздарын анықтап кестеге толтырылды.

Қорытынды: Еліміздің мал шаруашылығына аса көп мән беріліп, түйе сүтінің, жүні және етіне мемлекеттік қолдау көрсетіліп, халықаралық үлгіде экспортталып аса зор орын алса біздің мықты тұсымыз жаңа табыс көзіне айналары анық.

Жоспар

І. КіріспеІ. Негізгі бөлімТүйенің шығу тарихыТүйенің түрлеріТүйенің өнімдеріІІІ. Зерттеу бөліміӘдебиетпен ұштастырылуыІҮ. Зерттеудің жаңалығыҮ. ҰсынысҮІ. ҚорытындыҮІІ. Пайдаланылған әдебиет

І. Кіріспе

Маңғыстау облысы Қазақстаның оңтүстік-батысында орналасқан. Жер көлемі 165,6 мың шаршы шақырым. Облыстың солтүстік бөлігінде Желтау, (221м), Маңғыстау (148м) таулары және құмды массивтері (Қарақұм, Сам және басқалары), сортаң жерлері (Өліқолтық, Қайдақ, Қарадүлей және басқалары) және Бозащы түбегі бар Каспий маңы жазығы орналасқан. Орталық бөлігінде Маңғыстау түбегі және ТМД-дағы ең үлкен ойпат-Қарақия (132м) орналасқан. Оңтүстік-батысында Кендірлі-Қаясан жазығы, оңтүстігінде-Қарынжарық ойпаты, шығысында-Үстірт жазығы орналасқан. Маңғыстау облысының аумағы биоклиматтық жағдайларының сипаты бойынша сұр-бозғылт топырақты шөлейтке жатады. Барлық аумақта кең таралған сорлар, сортаңдар кездеседі. Кең ауқымды аумақты құм алып жатыр.

Маңғыстау облысының климаты арктикалық, ирандық және тұрандық ауа массаларының әсерінен қалыптасады. Жылдың суық кезеңінде батыстан қатаң сібір антициклонының келуімен ауа массасы басымдық көрсетедіжылы кезеңдеол Орта Азия мен Иран шөлдерінің ыстық тропикалық массаларымен алмасады. Осы ауа массаларының әсерінен құрғақ, шұғыл континентті климат түзіледі.

Каспий және Арал теңіздерінің әсері өте шектеулі. Ол тек жағалаудың жіңішке шеттігінде байқалады және ауаның дымқылдануына, қыс айларында температураның жоғарылауына, жазғы айларда ауаның салқындауына,жылдық және тәуліктік температура солтүстігінде -5, -80 С, ал оңтүстігінде жылымықтар болып тұрады. Аладен төмен емес. Кей жерлерде ауа температурасы 42-470 С-ге дейін көтеріледі. (абсолюттік максимум). Ауаның орташа тәуліктік температурасы 00С жоғары болатын кезеңнің ұзақтығы 250-300 күн. Жауын-шашын аз түседі. Орташа жылдың мөлшері 130-180мм. Жауын-шашын максимумы жылдың жылы кезеңіне тән. Қарастырылып отырған аумақ желдік энергетикалық қорына бай. Күшті желдер мен борандар болып тұрады. Аумақтың басым бөлігінде желдің орташа жылдық жылдамдығы 4-5м/с құрайды. Қатты жылдамдықпен соғатын жел Каспий теңізінің жағалауында болып тұрады, онда желдің орташа жылдық жылдамдығы 6-7м/с құрайды. Аумақтың басым бөлігінде шығыс және оңтүстік шығыс бағыттан жел соғады.

Маңғыстаудың климаты егін шаруашылығына қолайсыз, бірақ шөлге шыдамды малдарға қолайлы. Су тапшылығы болғандықтан, онда егістіктер қолдан суарылады. Мал шаруашылығында сиыр, қой, жылқы, түйе жануарлары өсіріледі. Өлкеміздегі үй жануарларының ішінде 57% түйе алып отыр.

ІІ. Негізгі бөлім

2.1. Түйенің шығу тарихы

Түйе – сүтқоректілер класының көнтабандылар (сірітабанды) отрядына жататын күйіс қайыратын жануар. Оңтүстік Американың таулы аймақтарында таралған түйетек (гуанако) және түйебас та (викунья) осы отрядқа жатады. Олардың денесі түйеден кіші, өркеші болмайды. Олардың қолға үйретілген қол тұқымдары тау тайлақ (лама) және кекілеш (альпака) деп аталады.

Түйе латынша (Camelus) – сірі табандылар отряд тармағына жататын ірі сүтқоректі жануарлардың бір туысы. Түйелер шөлге де, аязға да, төзімді, күшті көлік малы. Түйенің екі түрі бар: қос өркешті түйе (Бактриа түйесі) - негізі өсірілетін жерлері: Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан, Астрахань, Сталинград, Саратов және Чита облыстар. Бұрынғы КСРО- да мұның Астрахань түйесі, Қазақстан түйесі, Маңғол түйесі деп аталатын негізгі үш тұқымы өсіріледі. Бір өркешті түйенің көп өсірілетін жері – Қарақұм.Қоспақ түрлеріне, пайдалануына, қанына қарай: аруана, желмая, нар деп аталады. Түйенің еті мол, жүні биязы болады. Түйе ежелден шөлді-тұзды аймақтардың табиғат жағдайларына жақсы бейімделген, аптап ыстықтарда апта бойына сусыз тіршілік ете алатын бірден-бір шыдамды түлік. Соған қарамастан оларды жазда күніне 2 рет, қыста 1 рет суару қажет, тұзды-кермек суды жақсы ішеді. Қолайсыз табиғат жағдайларында азық ретінде пайдалану үшін өркешіне артық май жиналады. Кеудесіндегі, табандарындағы, шынтағындағы, тізесіндегі қажау сүйелдерінің арқасында ыстық жерде, құмда жата алады.Түйенің тағы бір биологиялық ерекшелігі - қыста қолда бағуды, сапалы азықтандыруды және қораны керек етпейді. Бірақ түйелер қырқыл

Түйенің дене тұрқы ірі .Оның салмағы 450-550кг, мойны иір және ұзын. Денесінің бір жерінде ұзын шудалы жүндері болады. Құрғақ далалы, шөлейтті және шөлді аймақтарда тіршілік етугебейімделген. Сондықтан халық түйені «шөл дала кемесі» деп атайды. Қолда өсірілетін түйелердің арғы тегі-жабайы түйелер. Түйе бұдан 4-5 мың жыл бұрын қолға үйретілген. Айыр өркешті түйенің қолға үйретілген жері - Орта Азия. Сыңар өркешті түйенің қолға үйретілген жері - Африка. Айыр өркешті жабайы түйе Манғолияның Гоби шөлінде ғана сақталған. Түйені - төрт түліктің төресі, киелі түліктің бірі деп есептеген. Түйенің пірін - «Ойсылқара» кей жерде «қаусыл - қазы» деп атайды. Ертеде түйелі көш «сахараның салтанаты» деп аталған. Ежелгі Қытайдан Жерорта теңізіне дейінгі керуен жолының тарихы түйе түлігімен тікелей байланысты. Төрт түліктің бойында болатын жақсы қасиеттердің бәрі түйе малының бойынан табылады. Ауыз әдебиетінің көптеген үлгілерінде түйеге қатысты теңеу сөздер, даналық нақылдар, мақал-мәтелдер көптеп кездеседі. Бұл ой-тұжырымдар түйенің тіршілік ерекшеліктерін айқынаңғартады. «Түйесі бардың – киесі бар», «Көтерем деп түйедей безбе –салтанатың емес пе? Тебеген деп биеден безбе – қос қанатың емес пе?».

2.2 Түйенің түрлері

Түйенің сырт бейнесіне қарай екі топқа бөлінген. Олар айыр өркешті (дромедар) және сыңар өркешті (бактриан), жас шамасына карай бірнеше топқа бөлінеді. Қазақстанда қолға үйретілген айыр өркешті түйенің қолтұқымы көбірек кездеседі. Оны кейбір аймақтарда «айыр түйе», Арал мен Каспий аралығының тұрғындарының «түс түйе» деп атайды. Айыр өркешті түйенің жабайы түрі «қаптағай» деп аталады. Айыр өркешті түйенің ұрғашысын - «інген», еркегін - «бура» дейді. Айыр өркешті түйе ғылыми тілд «бактриан» деп аталады.Оның денесі ірі,салмағы 450-550килоға дейін жетеді.Қазіргі кезде айыр өркешті түйенің қолға үйретілген үш қолтұқымы бар. Олар қалмақ, қазақ және маңғол қолтұқымдары. Қазақстанда көп өсірілетін қазақтың айыр өркешті түйесі. Ол құрғақ далалы, шөл-шөлейтті жерлердің табиғи жағдайларына жақсы бейімделген. Аңызақ ыстыққа, үскірік аязға төзімдікеледі. Маңғыстау, Атырау, Батыс Қазақстан, Ақтөбе, Қызылорда, Жамбыл, Алматы, Шығыс Қазақстанның кейбір аудандарында өсіріледі. Сыңар…