А Байтұрсынұлы Алаштың ардақты арысы ғылыми жұмыс

Жамбыл облысы Т. Рысқұлов ауданы

әкімдігі білім бөлімінің «М.Горький атындағы орта мектебі»

коммуналдық мемлекеттік мекемесі

Тақырыбы:

А.Байтұрсынұлы- Алаштың ардақты арысы

Авторы: Найзабекова Гүлсім Ибраенв

Луговой ауылы

2019жыл

МАЗМҰНЫ:

Аннотация--------------------------------------------------------------------1І. Кіріспе ---------------------------------------------------------------------2ІІ. Зерттеу бөлімі2.1 Алаш ардақтысы---------------------------------------------------3-42.2 Саяси қызмет жолы --------------------------------------------------5-82.3 Шығармашылық жолынан қалған асыл қазыналар ----------------9-13ІІІ. Қорытынды-----------------------------------------------------------14

Әдебиеттер тізімі: ------------------------------------------------------15

Аннотация

Зерттеудің мақсаты:

Алаштың ардақты арысы Ахмет Байтұрсынұлының қазақ елі үшін атқарған жұмыстары туралы деректер жинап, еңбектерін насихаттау.

Осы орайда зерттеу жұмысының алдына нақты мынандай міндеттер қойылды:

А. Байтұрсынұлының Алаш ардақтысы екендігін саралау;

ғылыми еңбектерін насихаттау;

саясаткер-публицист,демократ болғандығын анықтау.

Гипотезасы:

Қазіргі кезеңде Ахмет Байтұрсынұлы туралы ғылыми-шығармашылық тұрғыдан бізге белгісіз жайттары өте көп. А. Байтұрсынұлы туралы мәлімет жинау, саралау, зерттеу жұмысының өзектілігі болып саналады. Мектеп оқулықтарында Алаш арыстары туралы,атап айтқанда Ахмет Байтұрсынұлы жайлы тарихи деректер толық оқытылмайтын болғандықтан, аталмыш ізденіс зерттеудің маңыздылығын анықтайды .

Кезеңдері, зерттеудің реті:

Ғылыми жоба кіріспеден,зерттеу бөлімінен ,қорытындыдан тұрады. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі жұмыс соңындаберіледі.

Тәжірибенің әдістемесі:

Зерттеу жұмысында мәліметтерді жинақтау,саралау, баяндау,талдау, суретпен жұмыс әдістері қолданылды.

Зерттеудің жаңалығы және дербестік дәрежесі:

Ахмет Байтұрсынұлы туралы тарихи тұрғыдан толық зерттелмегендіктен,бұл зерттеудің жаңалығыболып табылады.Сондықтан зерттеу жұмысы бұл салаға өзіндік ой-пікірін қосады. Жинақталған мәліметтер дәлелденіп ,сараланды,талданды .

Жұмыстың нәтижесі және қорытындысы:

Ахмет Байтұрсынұлы туралы жан-жақтымәліметтермен танысып, оны әр-түрлі қырынан таныдық. Деректерді пайдалана отырып,Алаштың ардақты арысы екендігіне көз жеткіздік .

Нәтижелерді практикада қолдану салалары:

Ұсынылып отырған жұмыстың нәтижелерін мектепте пайдалануға болады. Оқушылардың рефераттарына көмекш құрал болаалады.

Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі. Бір өзі бірнеше ғасырға татырлық ХХ ғасырда белгілі обьективті себептерге байланысты, тек соңғы жылдары ғана жалпы адамзат тарихы контексінде, ұлттық мүдде тұрғысынан зерттеле бастағандығы белгілі. Бұл ретте тарих ғылымы үшін ғасыр айнасы болған Ахмет Байтұрсынұлының орны ерекше. Негізінен Алаш ардақтысы Байтұрсынұлының өзіндік ерекшеліктерін, жан-жақты қырынан тану үшін барлық мәліметтерді зерделеп білу қажет. Себебі, біріншіден, тоталитарлық жүйе, коммунистік идеология қазақ халқының тағдыры сияқты, Ахмет Байтұрсынұлының тағдырында да шешуші роль атқарды. Оның тарихының зерттелуіне, өрескел бұрмалануына өз ықпалын тигізді. Екіншіден, Байтұрсынұлының өз дәрежесінде ұлт мүддесі тұрғысынан зерттелуі, оның деректік маңызын ашуға, ондағы салынған ақпараттардың шынайылық дәрежесін айқындауға, сол арқылы халық тарихын жазуға көмектеседі. Баспасөз беттерінде жарық көрген көптеген материалдарды «Қазіргі жағдайға сай келмейтін жат идеяларды таратқан, ұлтшыл кертартпа көзқараста болған», деп фактологиялық тұрғыдан жеткілікті талданбай, біржақты зерттеудің салдарынан барымызды жоқ деуге дейін жеттік.

Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері.

«Ахмет Байтұрсынұлы -алаштың ардақты арысы» тарихын зерттеудің негізгі бағыттары мен кезеңдері туралы зерттеудегі негізгі мақсат-міндеттерімізді айтсақ, олар:

Ахмет Байтұрсынұлының өмір тарихымен танысу

ғылыми еңбектерін , саяси көзқарасының қалыптасуын анықтау;

егер мүмкіндік болса құнды деректік маңызы бар түп нұсқасымен салыстыру, баспасөз бетінде жарияланбаған мағұлматтарды табу;

әр түрлі жағдайларға байланысты автор ашып айта алмаған, бірақ меңзеген нәрселерді анықтау. Мұның бәрі зерттеушіге Байтұрсынов туралы деректердің шынайылық дәрежесін, оның ғылыми құндылығын анықтауға көмектеседі.

Соңғы жылдары еліміздің тәуелсіздік алып, өз тарихын обьективті жазуға мүмкіндік тууына байланысты ұлттық деректерге, оның ішінде Алаш азаматтарының тарихын зерттеуге жаппай қызығушылық, оларды ел тарихының дерегі ретінде ғылыми айналымға молынан тарту, күннен-күнге артып отыр.

2.1 Алаш ардақтысы

Ахмет Байтұрсынұлы (5 қыркүйек 1872 жыл, қазіргі Қостанай облысы, Жангелді ауданы Сарытүбек ауылы – 8 желтоқсан 1937, Алматы қаласы) қазақтың ақыны, әдебиет зерттеуші ғалым, түркітанушы, публицист, педагог, аудармашы, қоғам қайраткері. Қазақ халқының 20 ғасырдың басындағы ұлт-азаттық қозғалысы жетекшілерінің бірі, мемлекет қайраткері, қазақ тіл білімі мен әдебиеттану ғылымдарының негізін салушы ғалым, ұлттық жазудың реформаторы, ағартушы, Алаш-Орда өкіметінің мүшесі.

Атасы Шошақ немересі Ахмет өмірге келгенде ауыл ақсақалдарынан бата алып, азан шақырып атын қойған. Әкесінің інісі Ерғазы Ахметті Торғайдағы 2 сыныптық орыс-қазақ мектебіне береді. Оны 1891 жылы бітіріп, Орынбордағы 4 жылдық мектепке оқуға түседі. 1895-1909 жылы Ақтөбе, Қостанай,Қарқаралы уездеріндегі орыс-қазақ мектептерінде оқытушы,Қарқаралы қалалық училищесінде меңгеруші қызметін атқарады. Ол өте кемеңгер, білімді тұлғаның бірі болған.Ахмет Байтұрсынұлы 1872 жылы қыркүйектің бесінде қазіргі Қостанай облысының Торғай өңіріндегі Сартүбек деген жерде дүниеге келеді. 5 қыркүйек – Ахмет Байтұрсынұлының туған күні. Ұлт ұйтқысы, ұлт руханиятының көсемі Ахмет Байтұрсынұлының туған күні жайында әлі күнге дейін екіұдай пікірлер айтылып келеді. Міржақып Дулатұлы 1922 жылы Орынборда орыс тілінде жарық көрген «Ахмет Байтұрсынұлы Байтұрсұнов» атты биографиялық очеркінде «Ахмет Байтұрсынұлы 28 (15) қаңтарда туылды» деген дерек береді. Ал 1991 жылы академик Рымғали Нұрғали құрастырған «Ақ жол» жинағында Ахаң «1873 жылы, 18 қаңтарда дүниеге келген» — деп көрсетіледі. Мектеп оқулықтарында ұлы қайраткер «1873 жылы 28 қаңтарда туған» делініп жүр. Қостанай мемлекеттік университетінде Ахаңның туған к

Ахмет Байтұрсынов татар көпесі Мұхаммед-Садықтың Бәдрисафа атты қызына ғашық болады. Сұм ажал бойжеткеннің өмірін ерте алады. Осыдан кейін Ахаң қазақ жеріне келген орманшы Иванның қызымен көңіл жарастырады. Олар үйленгенде Ахмет 25 жаста, ал жары 19-да болатын. Олардың махаббатының куәсі болған “Мұғалім” атты көл де бар. Десе де, қалың қазақ бұл аралас некені қабылдаудан бас тартады. Тіпті, жұрт арасында Ахметтің бойдақ болғанын айтып қауесет таратады. Жақындарынан қолдау таппағандықтан, қос ғашық некелерін Троицк қаласында қиюға мәжбүр болады. Осы жерде Александра ислам дінін қабылдап, екі ай бойы діни дәрістер тыңдайды. Ахметтің қалауымен оған Бадрисафа Мұхамедсадыққызы деген ат қойылады. Бәдрисафа арабшадан аударғанда “Бадрун” — толық ай, “сафа” — кіршіксіз таза деген мағынаны білдіреді. Ахмет пен Бәдрисафаның өздерінен туған балалары болмаған. Олар Аумат, Қазихан, Шолпан есімді үш бала асырап алған. Қазихан мен Аумат ертерек қайтыс болып, Шолпан анасымен бірге айдауда болады.

Ахаңның жарына арнаған өлеңі:

Сұрасаңыз есімі Александра Ивановна,

Ризамын құдайдың оны маған қиғанына.

Бір кәпірді мұсылман қылып сауаптапсам,

Тұрмай ма он молданың иманына.

Туған балалары болмаған. Олардың бауырларына салып, асырап алған Аумат, Қазихан және Шолпан деген үш балалары болған. Аумат пен Қазихан ертеректе қайтыс болып кеткен. Ал Шолпан халық жауының қызы ретінде Бәдрисафа апамен бірге айдауда болған.

2.2 Саяси қызмет жолы

Байтұрсынұлының саяси қызмет жолына түсуі 1905 жылға тұс келеді. 1905 жылы Қоянды жәрмеңкесінде жазылып, 14500 адам қол қойған Қарқаралы петициясы (арыз-тілегі) авторларының бірі Байтұрсынұлы болды. Қарқаралы петициясында жергілікті басқару, сот, халыққа білім беру істеріне қазақ елінің мүддесіне сәйкес өзгерістер енгізу, ар-ождан бостандығы, дін ұстану еркіндігі, цензурасыз газет шығару және баспахана ашуға рұқсат беру, күні өткен Дала ережесін қазақ елінің мүддесіне сай заңмен ауыстыру мәселелері көтерілді. Онда қазақ даласына орыс шаруаларын қоныс аударуды үзілді-кесілді тоқтату талап етілген болатын. Сол кезеңнен бастап жандармдық бақылауға алынған Байтұрсынұлы 1909 жылы 1 шілдеде губернатор Тройницкийдің бұйрығымен тұтқындалып, Семей түрмесіне жабылды.

5 тамыз 1909жыл

Бәдрисафа Байтұрсынованың

Омбы дала генерал губернаторына

жолдаған хаты

Ресей ІІМ-нің Ерекше Кеңесі 1910 жылы 19 ақпанда Байтұрсынұлын қазақ облыстарынан тыс жерге жер аудару жөнінде шешім қабылдады. Осы шешімге сәйкес Байтұрсынұлы Орынборға 1910 жылы 9 наурызда келіп, 1917 жылдың соңына дейін сонда тұрды.

Байтұрсынұлы өмірінің Орынбор кезеңі оның қоғамдық-саяси қызметінің аса құнарлы шағы болды. Ол осы қалада 1913–1918 жылы өзінің ең жақын сенімді достары Ә.Бөкейхан, М.Дулатұлымен бірігіп, сондай-ақ қалың қазақ зиялыларының қолдауына сүйеніп, тұңғыш жалпыұлттық «Қазақ» газетін шығарып тұрды. Газет қазақ халқын өнер, білімді игеруге шақырды.

Байтұрсынұлының Орынбордағы өмірі мен қызметі Ресей үкіметінің қатаң жандармдық бақылауында болды. Ол «Қазаққа» жабылған негізсіз жала салдарынан абақтыға отырып шықты. Байтұрсынұлы 1917 жылы рев. өзгерістер арнасында өмірге келіп, қазақ тарихында терең із қалдырған Қазақ съездері мен Қазақ комитеттері сияқты тарихи құбылыстың қалың ортасында жүрді, оларға тікелей араласып, «Қазақ газеті» арқылы саяси теориялық бағыт-бағдар беріп отырды.Байтұрсынұлы Алаш партиясы бағдарламасын даярлаған шағын топтың құрамында болды. Байтұрсынұлы пен Дулатұлы қазақ арасында бұрыннан келе жатқан ру – жүзаралық алауыздыққа байланысты Алаш Орда үкіметінің құрамына саналы түрде енбей қалды, бірақ олардың қазақ ұлттық мемлекеттік идеясын жасаушы топтың ішінде болғандығын замандастары жақсы біліп, мойындады.Алаш Орда құрамын бекіткен 2-жалпықазақ съезі Оқу-ағарту комиссиясын құрып, оның төрағасы етіп Байтұрсынұлын бекітті. 1919 жылы наурызға дейін Алашорда үкіметінің Торғай облысы бөлімінің мүшесі болды.

Байтұрсынұлы 1919 жылы наурызда Алашорда үкіметі атынан Мәскеуге Кеңес үкіметімен келіссөзге аттанды, осы жылғы шілдеде РКФСР Халық Комиссарлар Кеңесі мен Қазақ әскери-революциялық комитеті төрағасының орынбасары болып тағайындалды.Байтұрсынұлының ықпалымен сәуірде Алашорда басшылары мен мүшелеріне Кеңес үкіметінің кешірімі жарияланды. Байтұрсынұлы бұл тарихи кезеңде «патшалардың төрінде отырғаннан, социалистердің босағасында өлгенім артық» деген пікірде болды (ҚР ҰҚК архиві, 78754-іс, 6-т., 44-п). 1920 жылы В.И.Ленинге үкіметінің Қазақстанды басқару ісіндегі алғашқы қадамын қатал сынға алған хатын жолдады. Қазревком мүшесі ретінде Қазақстанның Ресеймен шекарасының қалыптасу ісіне белсенді түрде араласты.Ахмет Байтұрсынұлы Бүкілресейлік ОАК-нің 1919 ж. 27 тамызда Қостанай уезін Челябі облысына қосу туралы шешіміне қарсы Б-тың жазған саяси наразылығы Қостанай уезін Қазақстан құрамына қайтаруға негіз болды. Ол 1920 ж. тамызда құрылған Қазақ АКСР-і үкіметінің құрамына еніп, 1920–1921 жылы Қазақ АКСР-і халық ағарту комиссары қызметінде болды.1922 жылы Өлкелік халық комиссариаты жанындағы Академиялық орталықтың, 1922–1925 жылы Халық ағарту…