Мәтінмен жұмыс және мәтінді талдау жолдары

Есбаева Айжан Жумалиевна

Мәтін және оны талдау

Оқу – ой-өрісімізді кеңейтеді, сөйлесу дағдысын қалыптастырады, есте сақтаумен қатар қиялды дамытады. Оқу – бұл инттеллектуалдық даму. Баланың интеллектуалды дамуы үшін кішкентайынан ертегі оқимыз, оқытамыз, есейе келе оны күрделендіреміз, кітап оқуын қадағалаймыз.

Оқылым бөлігінің негізгі көрсеткіші болып қазір шағын мәтіндерді оқу және оны талдау болып тұр. Сондықтан оқылым мәтінінің бірінші кезекте қызықты, шынайы, өзекті, өмірге сай әрі адамға кереғар әсер етпейтін болғаны дұрыс.

Тіл үйретудегі негізгі элементтің біріне айналған мәтінмен жұмысты қалай жүргіземіз және оның дамуға, білім сапасына қандай пайдасы бар, осыны қарастырып көрейік.

Мәтінмен жұмыс барысының сауаттылық деңгей көрсеткіші – тест. Дегенмен мәтін тест баланың бар білімінің көрсеткіші емес, ол тек логика мен грамматиканың аз бөлігін қамтиды.

Оқушының мәтінмен жұмысын түрлі тәсілмен жүргізуге болады. Алдымен мәтіналды дайындық жүргізіліп, кейіннен мәтін талданады. Мәтіннің идеялық мәні мен мазмұнын оқушыларға ұғындыру үшін сөздік жұмысын жүргізудің де пайдасы бар. Бұның мәтінді дұрыс қабылдауға септігі зор. Себебі мәтін әрдайым тек түсінікті сөздерден тұра бермейді. Мәтіннің аңыздардан, шешендік өнерден, ғылыми тілде т.б. үлгілерінде келетінін ескерсек, ол мәтін әдеби сөздерден,термин сөздерден тұратыны анық. Сөздікпен жұмысты оқуға дейін немесе оқудан кейін жүргізу керек. Мәтінді оқып келе жатып үзіп тастап сөзді түсіндіруге болмайды. Бұл оқушының зейінін бөліп, ынтасын жоғалтуы мүмкін. Осының салдарынан мәтін түсініксіз болып қалады.

Әдетте мәтін тесттерде төмендегідей сұрақтар жиі қойылады:

-Мәтінге сәйкес келмейтін\сәйкес келетін ақпаратты тап;

-Мәтіннің басты тірек сөздерін тап;

-Мәтін мазмұнына сай мақал-мәтелді анықтау;

-Көп нүктенің орнына сөз қою;

-Асты сызылған сөздің баламасын, қарама-қарсы мағынасын, тұрақты тіркесімен ауыстыру сынды болып келеді.

Мәтінге сәйкес келмейтін ақпаратты табу үшін мәтінді толық оқып шығу керек. Түсініп оқу – оқушының оқыған мәтінінің мазмұнын анық әрі ұғыну болып табылады. Оқып болған соң мәтінді мазмұндап шығуға да болады. Одан кейін әр нұсқаны мәтін ішінен іздеп, қарастырып шығамыз. Осы кезде мәтінде айтылмаған ақпаратты нақты сөйлеммен салыстыру арқылы табуға болады.