Әдебиет сабақтарында перифраз тапсырмаларын пайдалану

ӘДЕБИЕТ САБАҚТАРЫНДА ПЕРИФРАЗ ТАПСЫРМАЛАРДЫ ПАЙДАЛАНУ

Ғалымжан Әлфия Айдарқызы -бастауыш сынып мұғалімі

Перифраз дегеніміз не?

Перифраз (гр.perіphrasіs — айналым) — құбылыстар мен заттардың атын атап, түсін түстемей, айрықша белгі-қасиеттеріне негіздей отырып ауыстыру тәсілі. Перифраз мәтіннің идеялық-эстетикалық және көркемдік байлығын арттырады. Мағыналық реңк пен оның әсерін күшейтеді.

Мысалы: орман патшасы (арыстан дегеннің орнына), дала кемесі (комбайн), қара алтын (көмір), пәниден бақи кетті, аққу ұшып көлге кетті (өмірден өтті), т.б.

Перифразаның зерттелуі

Тіл білімінде Потебня А. А: «перифраза дегеніміз суреттеу, атау» («перифраза - описание») деп анықтама береді.

Швейцариялық ғалым Ш. Балли перифразаға берген анықтамасында «қайта айтып беру, (повт) қайтып айтып берудің кеңейтілген түрі»

Қазақ тіл білімінде осы ойды айтқан З. Қабдолов «қайта айтып беру» десе;

Ә. Болғанбаев өзінің «Синонимдер сөздігі» атты оқулығының кіріспесінде перифразаны былайша сипаттайды: «Синонимдерді қолданудың тағы бір тәсілі – парафраза. Мұны кейде перифраза деп те атайды. Бұл сөздің мәнісі жеке сөздің орнына оның түсінігін сипаттап беру десе;

М. Балақаев, Е. Жанпейісов, М. Томановтар, Б. Манасбаевтардың құрастыруымен шығарылған еңбегінде перифразаларға «перифразаның ерекше бір түрі - эвфемизм» деп анықтама береді.

Оқу бағдарламасында қамтылған оқу мақсаттары:

8.3.1.1 перифраз түрінде берілген сұрақ арқылы қажетті ақпаратты анықтау;

Бағалау критерийі:

Перифраз сұрақтар негізінде ақпараттарды ажыратады

Дескрипторы: сұрақтарға жауап беруде ақпаратты пайдаланады.

Бағалау критерийлері:

білім алушы перифраз түріндегі сөздерді заттық ұғымдағы сөздермен сәйкестендіреді; (төменгі деңгей)

перифразды қолданып сөйлем құрайды; (жоғарғы деңгей)

берілген тақырыпқа перфразды қолдана отырып, мәтін құрап жазады.

Перифраз жасау тәсілдері:

1.Сөйлемдегі сөз формасын басқа сөз табына алмастыру.

Мысалы: зат есім → етістік, зат есім → сын есім, т.б.

Түпнұсқа: Ауа райының өзгерісі адам денсаулығының нашарлануына әкеп соқты.

Перифраз: Ауа райы өзгергендіктен адам денсаулығы нашарлады.

2. Синонимдерді қолдану.

Түпнұсқа: Менің апам ажарлы адам.

Перифраз: Менің апам әдемі жан.

3. Сандар мен пайыздық көрсеткіші өзге формаға ауыстыру.

Түпнұсқа: Оқушылардың үштен бір бөлігі жақсы деген бағаға ие болды.

Перифраз:Оқушылардың 30% жақсы деген бағаға ие болды.