Ахмет Байтұрсынұлы аудармаларындағы ұлттық болмыс зерттеуі

АХМЕТ БАЙТҰРСЫНҰЛЫНЫҢ АУДАРМАЛАРЫНДАҒЫ ҰЛТТЫҚ БОЛМЫСТЫ БЕРУ ТӘСІЛДЕРІ

А. Байтұрсынов ақындығының бір қайнар көзі орыс поэзиясында жатыр. Ол орыс ақындарын беріле мол оқыған. Ауыл мұғалімі боп істеген жылдарынан бастап шәкірттеріне И. А. Крылов мысалдарын оқытқан. Орыс ақындары А. С. Пушкинді, М. Ю. Лермонтовты, С.М.Надсонды оқып, кейбір шығармаларын аударған. Ақыннан қалған мұраның ішінде А. С. Пушкиннің «Ат» деген өлеңі, «Данышпан Аликтің ажалы», «Балықшы мен балық», «Алтын әтеш» ертегілері бар. 1901 жылдан бастап Крылов мысалдарын аударып, сол негізде өзі де мысалдар жаза бастайды. А. Байтұрсыновтың мысал жанрына ден қоюының үлкен мәні бар еді. Ондағы моральдық, адамгершілік тағылымын ол қазақ қоғамы үшін аса қажет үлгі деп түсінді. Адам бойында кездесетін намыссыздық, жігерсіздік, алауыздық, жалқаулық пен жағымпаздық, қулық пен зорлық сияқты келеңсіз мінездерді сынау, шенеуге келгенде, ақын мысал жанрын таңдады. Әр түрлі аңдардың аллегориялық бейнесін беріп, олардың арасындағы түрлі қарым-қатынас арқылы ғибратты тұжырымдар жасады. Крылов мысалдарын аудару Ыбырай,Абай тәжірибесінен басталса, Ахмет өз кезіндегі зиялы ақын-жазушылар С. Көбеев, Б. Өтетілеуовтермен қатар жұмыс істеп, мысал, ертегілер аударып, әдеби қазынаны байытты. Бір мысалдың өзі әр

Меңзеймін қара суды, қазақ, саған,

Талпынбай талап ойлап, қарап жатқан.

Барады қатар жұрттың бәрі озып,

Ілгері жылжымайсың жалғыз аттам.

Оянып, жан-жағыңа сал көзіңді,

Түбіңе жетпей қалмас қамсыз жатқан.

Өткізіп уақытты өкінерсің,

Пәледен, басқа келмей, деймін сақтан.

Қазағым, сал құлағың нақылыма,

Түсініп айтқан достық ақылыма.

Сөз емес еріккенде ермек еткен,

Айтамын жаным ашып жақыныма.

Қозғалмай бұл күйіңмен жата берсең,

Боларсың қара судай ақырында /1. 94/.

ХХ ғасырдың басындағы қазақ зиялылары мен жақсы-жайсаңдарының ел қамы үшін белсенді саяси әрекетке баруына түрткі жасау мақсатын А. Байтұрсынұлы «Малшы мен Маса» мысалында былайша нақтылай түседі: Мысалы, қазақ – малшы ұйықтап жатқан,

Жыланды пәле делік аңдып баққан.

Пәленің түрін көрген мен – Сары маса,

Халықты оянсын деп сөзбен шаққан.

Ойлаймын: «Осы сөз де жетеді, – деп,

Қатты айтсам, сөзім батып кетеді, – деп.

Ұйқысы ашылмаған жұрт өзімді

Қорқамын Сары масадай етеді деп.

Академик Р. Нұрғалиев «Ақжол» жинағының алғы сөзінде қазақ ақын жазушылары мысалдарының ерекшеліктерін: «Абай аудармалары Крылов түпнұсқасымен көбіне-көп дәлме-дәл келеді. Спандияр Көбеев 8 мысалды қарасөзбен баяндаған. Ал, Ахмет Байтұрсынов аудармаларында сюжет сақталғанымен, жаңа ойлар айтылады... Крыловтың он жолдық «Шымшық пен Көгершін» мысалы Ахмет Байтұрсынов аудармасында отыз екі жолдан тұратын жаңа шығарма, «Өгіз бен Бақа» орысшада – 17, қазақшада – 36 жол, «Қасқыр мен тырна» орысшада –19, қазақшада –76 жол, «Арыстан, Киік һәм Түлкі» орысшада – 35, қазақшада – 56 жол, «Қасқыр мен Қозы» орысшада –37, қазақшада – 68 жол, «Ағаш» орысшада – 31, қазақшада – 56 жол. Бұл фактілер қазақ ақыны дәс- түрлі оқиға, қалыпты бейнелерді ала отырып, ойға ой, суретке сурет қосып, жаңа ұлттық төл туынды жасағанын көрсетеді. Бұрын емеуірін, ишара, меңзеу, астар, мысалмен берілген ойлар «Маса» кітабында ашық, анық, айтылады» – деп анықтай түседі. «Қасқыр мен тырнада» сүйекке қақалып өлгелі тұрған жерінен құтқарған тырнаға қасқыр алғыс айтудың орнына, өзін бас салып, жемек болады. Мысалдағы оқиға желісі көптеген мысалдарға ортақ болғанмен, авторлардың әр қайсысы өзінше жазуға тырысады. Ахмет мыс

Қиссасы Қасқыр, Тырна болды

Мінездес, қасқырменен кейбір адам.

Басына пәле түсіп, қысылғанда,

Жалынып-жалпаяды келіп саған.

Қайырды қарап істе адамына

Қарайлас өзіңменен шамалыға

Қасқырдай қаражүрек залымдардың

Жүрмеңдер түсіп кетіп тамағына,

– деген тұжырым қазақылық ұғымға сай келеді. «Ала қойлар» мысалында жадағай зорлық- зомбылық қана емес, отаршылдық саясаттың зұлымдық бет пердесі ашылады. Ахметтің түп-нұсқадағы 38 жолдық мысалды 64 жолға жеткізіп аударуы өзінің айтар ойын оқырманның тереңірек ұғынуына жол ашу еді. Мұнда Ахмет ақ патшаның құлқынқұмар саясатын, отар елдерді айлалы тәсілмен қанап отырғандығын суреттейді. Арыстан–орыстың ақ патшасы, аю мен түлкі – жақын кеңесшілері, ала қойлар-бұратана халық. «Әділ» патша «ала қойларды» көргенде көзі ауыратынын айтып, олардан құтылудың жолын «кеңесшілерімен» ақылдасады. Оларға өз ойын ашық айтып, беделіне көлеңке түспейтіндей болуын сұрайды. Сонда аю:

Бәрін де ала қойдың қырсаң, тақсыр, Тұқымын не бар құртып, жоймайтұғын? – деп, бірден жауыздық ойын жеткізеді. Оны арыстан құптай қоймайды. Сонда саясатқа шебер сұм түлкі қойларды қасқырға бақтыруды ұсынады. Арыстан бұл ақылды қабыл алады. Ақыры «қасқыр баққан қойдан ала түгіл ағы да аз қалады». Қойлардың таусылғанын көрген жандар оны арыстаннан емес, қасқырдан көреді. Мысал аяғында:

Бұл сөзге дегенім жоқ жылар-күлер,

Адам аз алдын болжап, анық білер.

Көкжалдар қойшы болса, кім біледі,

Береке ала қойға кірсе, кірер, – деп, Ахмет түйінді ойды оқырманның өзіне тастайды /2. 63/. Осындай саяси мәні бар мысалдың бірі – «Қасқыр мен қозы». Ол түпнұсқада 36 жол болса, тәржімада…