Алаш партиясының қалыптасуы туралы зерттеу жұмысы

Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі

Павлодар облысы

«Павлодар қаласы №7 жалпы орта білім беру бейіндік бейімдеуге мамандандырылған мектебі» ММ

Бағыты: «Қазақстанның тарихи ескерткіштері және

болашақ дамуы бар саяхат маршруттары»

Секция: тарих, өлкетану

Тақырыбы: Павлодар өңіріндегі Алаш партиясы

Орындаған: 9 «А»сынып оқушысы

Жусупова Айша

Жетекші:Шамшарив Балапан

тарих пәнінің мұғалімі

Павлодар қаласы,2019 жыл

Жобаның мақсаты:

1.XX ғасырдың басындағы және 20 жылдардағы "Алаш" партиясының Қазақстан тарихындағы алатын орны

2.Ғасырлар тоғысы мен ХХ ғасыр басындағы Ресейдегі саяси, қоғамдық-әлеуметтік процестердің қазақ зиялыларына, саяси қайраткер ретінде қалыптасуына және саяси күресте қаншалықты кәдеге жарағанын саралау.

3.Қазақ халқының тәуелсіздік жолындағы ұлт-азаттық күресінің қалыптасу, өрістеу, бәсеңдеу сатыларындағы Алаш партиясы, Алашорда үкіметі мен Алаш автономиясының Павлодар облысындағы рөліне құқықтық тұрғыдан баға беру.

Міндеті:

"Алаш" зиялыларының XX ғасыр басындағы қызметіне тоқтала кетіп, қазақ қоғамындағы орнының сипатын ашу.

Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов Ж.Ақбаев бастаған қазақ зиялыларының саяси мұрасын және Алашорданың конституциялық құжаттарын саралай келіп, олардың Қазақстанда зайырлы қоғам құруды мақсат еткенін аңғару.

Алаш қайраткерлерінің нағыз интернационалистік келбеті де жан-жақты ашу.

Өзектілігі:

Өмірі қысқа болғанымен рухы мықты, бағытыізгі "Алаш" партиясының қазақ тарихында алатын орны және сол кезеңдегі тарихи жағдайдың ерекшелігі қай қазақ баласын қызықтырмас.

Жобаның хронологиялық зерттеу ауқымы XX ғасырдың алғашқы жылдарынан - 20-жылдарына дейінгі кезеңді қамтиды.

Қазақстанда отаршылдық езгі, патша өкіметінің қазақ халқын қанауды одан әрі күшейтуі негізінде туындаған әр түрлі бас көтеру, наразылық акцияларынан бастап, саяси күштердің "Қазақ" газеті төңірегіне топтасуына дейінгі аралықты қамтиды. Сондай-ақ "Қазақ" газеті шығуымен ұлттық зиялы қауымның біртұтас саяси күшке айналып, оны Ақпан (1917) революциясына дейінгі азаттық жолындағы күресін қамтитын кезең. Ақпан революциясынан бастап Алаш партиясының, Алашорда үкіметінің құрылуымен аяқталатын (1917 жыл, желтоқсан) — саяси тәуелсіздік жолындағы күрес кезеңі. Соңғы кезең - қазақ қауымының саяси жетекші күшін құрайтын Алашорда қозғалысы қайтаркерлерінің қуғындалып, қозғалыстың таратылу кезеңі (бұл 1919-1920 жылдарды қамтиды).

Теориялық бөлім

1.Партия дегеніміз не?

Партия (лат. partіs – бөлік, топ) – идеялары, көздеген мақсаттарының ортақтығы негізінде біріккен адамдар тобы.

2. «Алаш» сөзі мағынасы?

Қазақ халқының басын құрайтын ежелгі тайпалардың көпшілігі Оғыз қағанға бағынғанын ескерсек, “Алты Алаш” деген ұғымды оғыздың алты ұлына ерген ел деп те түсінуге болады. Бұл тұрғыдан алғанда Алаш деген ортақ түріктік атау Алтын Орда (Қыпшақ мемлекеті) ыдырағаннан кейінгі кезде қайтадан жаңғырған бауырлас түрік халықтарының басын біріктіру ұраны, ортақ атауы да болған сияқты. Ал, енді қара қазақ шақыратын “Алаш” ұраны “алаш — алаш болғанда, Алаша хан болғанда, бұл қалмаққа не қылмадық” деген сөздер кейінгі Алаша есімімен байланысты деу қисынға келеді. Бұл орайда Саққұлақ би шежіресін, Ә.Диваевтың, Г.Н. Потаниннің, Ш.Уәлихановтың, А.Янушкевичтің, Ш.Құдайбердіұлының, Мұхаметжан Тынышбаевтың ел арасынан жинаған аңыз-әңгімелерін, күнделік жазбалары мен ғыл. мақалаларын атаған жөн. Олардың бірінде —алапес болып туған бала, екіншісінде — алашаға отырғызып көтерген хан, үшіншісінде — Ұлытаудан асырып тастаған баланың әскербасы болғаны, төртіншісінде — қалмақты қорқыту үшін “Алаш” сөзін ұран еткені айтылады.

3. Кереку атауы қайдан шықты?

Кереку атауы - Орта Ертіс өңірінің ең көне тарихи атауларының бірі. Оның топоним есебінде қолданысқа енген уақыты көне түркі, оның ішінде қимақ дәуірі. Мағыналық және тарихи құндылығы тұрғысынан «Кереку» атауы осы өңірдегі Сырлықала, Қазалы, Қалабалғасын т.б. атауларымен шендес. «Кереку» – «Керегежар» сөзінің көне түркі тіліндегі нұсқасы болып табылады. XYII – XYIII ғасырдағы орыс деректеріне көз жүгіртейік. Жергілікті өлкетанушылар өз жазбаларында Павлодар орналасқан жер бұрын “Коряков яр” деп аталғанын жазады. Бірақ “Коряков” деген көпестің атына сенім күшті болғандығы солай, нақты деректі, сілтемені көре тұра,тарихи деректерде , “Коряков” “Кереку” атауымен қатарлас жүреді.

Негізгі бөлім. Алаш партиясы, Алаш ордасы

«Алаш қозғалысы туралы Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев былай дейді: «Біз Қазақстанның бостандығы мен тәуелсіздігі жолында күрескен азаматтарды құрметтеуіміз керек. Алаш қайраткерлері Патшаның тақтан құлауы қазақ халқына бостандықты алып келеді деп сенген еді. Бірақ, олай болмады. Ұлттық идея үшін арыстар өмірлерін қиды, бірақ олар тәуелсіздікке деген ұмтылысымызды одан ары күшейте түсті. Ол бақытты күнге жету бүгінгі ұрпақ еншісіне бұйырды. Алаш аманаты - өзіміздің тарихи мәдени бірлігімізді сақтау, Алаш аманаты - келісімді сақтау және нығайту болып саналады». Ендеше, Алаш идеясы - Қазақстан азаматтарының бірігу идеясы, болашақ дамуының айқын бағыты, егемендігімізді нығайта түсетін ұлы жол деп түсінуіміз керек. Алаш идеясы бекерден-бекер пайда болған жоқ. Біріншіден, бұл қазақ даласына Ресей патшалығы әбден орнығып, патша үкіметі Қазақстан жерін мемлекеттік деп жариялап, ең шұрайлы, сулы әрі нулы жерлерін тартып ала бастады. Қазақ даласында шоқындыру саясатын күшейтті.Үшіншіден, қазақтар мемлекеттік думада сайлау құқығынан айырылды. Төртіншіден, қазақтар ең төмен сатыда тұрды. Бесіншіден, қазақ ежелгі дәстүрінен айырыла бастады. Осының барлығы қазақ зиялыларының намысына тимей қоймады.

XX ғасырдың бас кезіндегі ұлт-азаттық қозғалыс тарихының өзекті мәселелерінің бірі – Алаш партиясының құрылуы, оның тарихи негіздері, саяси әлеуметтік сипаты және тарихта алатын орны. Қазақ зиялылары саяси партия құру әрекетін бірінші орыс революциясы жылдарында-ақ қолға алған болатын. XX ғасырдың басындағы елдегі аласапыран қиын кезеңде халықтың қамын ойлаған саяси күш – Алаш қозғалысы болатын. Осы қозғалыстың басында – саяси мәдениеті әлемдік деңгейге көтерілген, оқыған, сауатты, кәсіби даярлығы заманына сай адамгершілік-имандылық қасиеттері ата-бабамыздың сан ғасырлық қастерлі құндылықтарымен сусындаған Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Дулатов, М.Тынышбаев, Ж.Ақбаев, Б.Қаратаев сияқты дүлдүлдер тұрса, солардың ізін басқан болашақтың нарқасқа ұлдары – Ж.Досмұхамедов, М.Жұмабаев, С.Сейфуллин, М.Шоқай, Т.Рысқұлов, С.Сәдуақасов, Ж.Аймауытов, М.Әуезов тағы басқалар одан әрі дамытты.М.Сералин бастаған «Айқап» журналы төңірегіне шоғырланған қазақ зиялылары ең өзекті қоғамдық мәселелерді талқылып, белгілі бір бағдарламалық тұжырымдарға келу үшін жалпықазақ съезін шақыру жөнінде бастама көтерді. Сонымен, жалпықазақ кеңесін шақырып, онда ұлт өміріне қатысты өзекті мәселелерді қарау, соған с

Сонымен, тұңғыш жалпықазақ съезі 21-26 шілде аралығында Орынбор қаласында өтті. Съезд жұмысына Ақмола, Семей, Торғай, Орал, Жетісу, Сырдария, Ферғана облыстарынан және Бөкей ордасынан мәселелер қойылып, олардың арасында мемлекет билеу түрі, қазақ автономиясы, қазақ облыстарындағы жер жағдайы, әскер құру, земство, әйел теңдігі және басқа мәселелер бар еді. Сөйтіп, бірінші жалпықазақ съезі қазақ саяси партиясын құру туралы шешім қабылдағанымен, күзге дейін, яғни Құрылтай жиналысына депутаттар сайлау науқаны қызғанға дейін ол партияның түрлі деңгейдегі ұйымдарын құру ісімен ешкімде айналыса қоймады.

«Алаш» партиясының облыстық ұйымдары 1917 жылдың қазан айынан қалыптаса бастайды. Мәселен, Ә.Бөкейхановтың тікелей ұйымдастыруымен және басшылығымен қазан айының шамамен 12-20 жұлдызы аралығында партияның облыстық ұйымдары алдымен Семейде, сонан соң Омбыда, ал қарашаның 10-на қарай Орынборда ашылады. «Алаш» партиясының Семей облыстық комитетінің ашылуы Ә.Бөкейхановтың Тамда 8-10 қазан аралығында болып өткен Сібір автономистері съезінен қайтар сапарында іске асырылады. Ол қайтар жолында Семей қаласына тоқтап 12-13 қазан күндері қала жұртшылығымен кездесулер өткізіп, баяндамалар жасайды. Ал оның соңы «Алаш» партиясының 15-кісіден тұратын уақытша комитетін ашумен аяқталады. Комитеттің төрағасы болып Халел Ғаббасов, хатшысына Сыдық Дүйсенбин, қазынашы Әнуар Молдабаев сайланды. Комитет мүшелері оған құрметті төраға етіп Әлихан Бөкейхановты сайлайды. «Қазақ» газеті өзінің 1917 жылғы 14 желтоқсандағы санында «Алаш» партиясының Орынборда Торғай облыстық комитетінің ашылғандығын мәлімдейді. Комитетке мүшелікке Орынбор қаласында «тұратын 10 қазақ һәм 4 уезден 4 қазақ, барлығы 14 ағза» сайланады. Комитеттің төрағасы болып Ә.Бөкейханов, төраға серігіне А.Байтұрсынов, хатшысына М.Дулатов, қазын

1905 жылдың күзінде Жакып Акбаевтың Акмола облысының орталығы Омбы каласындағы митингте сөйлеген сөзі халық бүкарасының арасына кеңінен тарап, онын саясатка деген үмтылысын туғызды. Ж.Акбаев өз сөзінде: "... барлык бостандык партиялары ортак прин- циптер мен идеалдар негізінде, мәселен, жалпыға ортак:пропорционалдық өкілділік нсгізінде, ұлтына, жынысына, дінінс қарамай тең, жасырын және төте сайлау

нсгізінде, бірлесіп әрекет жасаулары қажет"1, — деді.

Осы митингтен кейін Ж.Ақбасв Павлодар — Қарқаралы бағыты бойынша үгіт жүргізу сапарына шықты. Осы сапар барысында ол 1905 жылы қарашаның 7-сінде Павлодарда болған қалалык, митингіде бостандық идеясын уағыздаған және жергілікті әкімшілікті қайта сайлауды талап еткен сөз сөйледі, осы мазмұнды сөздсрді ол қарашаның 11-інде Баянауылда, 14-інде Қарқаралыда көп адам қатынасқан жиналыстарда да айтты. Қарқаралыдағы митинг 14,5 мың адам қол

қойған Россия министрлер кеңесінің төрағасы С.Ю.Вит- тенің атына жолданған петиция (арыз-тілек, арыз-талап- ты) Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтүрсынов, Жақып Ақбаев сиякты ұлттық-либералдық қазақ зиялары дайын- дағаны айдан анық. Петицияда патшаның 1905 жылы қазанның 17-сінде жарияланған Манифесінде халыққа бергсн уәдслердің орындалуы, ал қазақ өлкесі жағдайында жер мәселесінің әділ шешілуі, халықтың өшпенділігін тудырған патшаның жергілікті озбыр чинов- никтерінің аластатылуы қазақ тілінде ұлттық басылым- дар шығару, т.с.с. талап етілген. [6].

Алашорданың үлттық-мемлекеттік құрылыс саласын- дағы қызметінің алғашқы қадамдарында "халықтық милиция" түріндегі Алаш автономиясының қарулы күштері және басқарушы өкіметтің жергілікті органдарын қүру мәселелеріне үлкен мән берілді.

1918 жылы шілденің 24-інде Алашорданың төрағасы Әлихан Бөкейханов Жана Семейден (Алаш қаласынан) Зайсан, Көкшетау, Павлодар, Қарқаралы, Петропавл, Ақмола, Атбасар, т.б. уездердегі қазақ комитеттері мен земство басшыларының атына жолдаған жеделхатында Бүкілқазақтық екінші съездің шешімдеріне сәйкес Ала- шорданың (Алаш автономиясы үкіметінің) өз қызметіне кірісксндігін хабарлай келіп, бұл үкімсттің жергілікті ор- гандарын, милиция жасақтарын дереу құру қажеттігін баса көрссткен. Сонымен бірге Ә.Бөкейханов Алашорда- ның Сібірдің уақытша үкіметімсн, Башқүрт автономия- сымен одақтық қарым-қатынас орнатқандығын, Семей облысындағы халықтан жиналған салық есебінен алғашқы алаш жасақтарының қүрылып, олардың Сібір үкіметінің әскерлерімен большевиктерге қарсы қарулы күрес жүргізіп жатқандығы туралы жергілікті қазақ ко- митеттеріне хабарлаған. Дәл сол күні осы мазмүдағы жеделхат Орал облысындағы қазақ комитеттері мен земство басқармаларына жолданған. Ә.Бөкейханов жер-жер- лердегі өз жақтастарына халықтык. милицияны үйымдастыру барысында Орал және Орынбор казачество- лары басшыларынан (ең алдымен атаман Дутовтан) қару-жарақ пен әскери инструкторлар бөлулері жөнінен көмек сұрау қажеттігін ескерт

Алашорданың төрағасы Әлихан Бөкейханов, Әлімхан Ермековпен және Алашорданың әскери бөлімінің бастығы Х.Тоқтамышевпен бірге 1918 жылғы шілде және тамыз айларында Самара және Омбы қалаларында Комуч пен Уақытша Сібір үкіметтерінің әскери мекемелерінің өкілдерімен Алашордаға қарулы күштерді құруға көмек көрссту жөнінде келіссөздер жүргізді. Комуч псн Уақытша Сібір үкімсті Адашорданың қарулы күштсрін жасақтауына кару-жарақпсн, киім-ксшекпен жане инст- руктор-офмцерлермен көмек беругс дайын екендігін білдірді. Алашорданың батыс бөлімшесінің жетекшілсрі Жаһанша жане Халел Досмүхамбетовтар Самарадагы Комуч үкімстінің есебінсн 600 винтовка мен бір пулемет алды және көп кешікпей ортақ жауға (совет өкіметіне) қарсы бірлссіп күрес жүргізу үшін 2000 адамнан түратын казак, жасақтарын күруға уәде берді. Алашорда-…