Арғындар шежіресінің хронологиясы бойынша конспект

Арғын тайпасының шежіресі

Шежірені ауызша айтып елге таратушыларды шежірешілер деп атаған. Ондай атқа ие болушылар қазақ арасында көп болған. Кейін келе белгілі ақын-жазушылар осы шежірелердің айтқан материалдарын пайдаланып, шежіре тексін тарихи жырға айналдырып, өздері айтып жүретін дәстүр қалыптасқан. Мұндай дәстүрді тек қазақ халқы ғана емес, басқа түркі тілдес халақтардың өмірінен де көруге болады. Мысалы, қарақалпақ халқының ұлы ақыны Бердақ (Бердімұрат) Қарғабайұлының «Шежіре» деп аталатын поэмасы осы айтқанымызға толық кепілдік бере алады. Бұлайша шежірені өлең-жырға айналдыру оны тек арнайы шежірешілер ғана емес, жалпы жыр құмар қауымның жаттап алып айтып жүруіне мол мүмкіндік ашқан. Содан да болар күні бүгінге дейін халқымыздың арасында өз ата-тегін, болмаса өзінің шыққан ру-тайпасын ғана емес, бүкіл қазақ халқының шығу тегін, өсіп-өркендеу жолын жіліктеп бөліп, тармақ-тармаққа салалап таратып беретін адамдар сирек те болса кездесіп отырады. Осы орайда қысқаша болса да «шежіре» сөзінің шығу төркініне де тоқтала кеткен жөн сияқты. Бұл ретте шежіре де басқа атаулар секілді екі бағытта төркіндетіледі. Оның бірі - халықтық этимология. Бұл бойынша, шежіре - «шеш» және «іре» деген екі сөзден құралып, ха

Орта жүзде "Арғын-аға баласы" деген қанатты сөз бар. Бұл ХV-XVI ғасырлардан бері қарай таратылатын қазақ шежірелері үлгілерінде шегеленген, сан ұрпақтың санасында бекіген, бүгінгі күні қазақты құраған іргелі тайпалар арасында өзіндік қайталанбас орны, тарихымызда бедерлі де өрнекті айшықты ізі бар ірі тайпаға қазақ қоғамының сый- құрметпен, үлкен қадірменділікпен және ізетпен қарауының айқын көрінісі болса керек. Шынында да орта жүзде барлық жеті үлкен тайпаның ішінде ең саны көбі, өрісі кеңейіп, жайқалып өсіп-өнгені, Сарыарқа тәрізді алтын алқабымызды тосын жаудан қорғап, қазақ даласының біртұтастығын сақтап қалауда орасан зор рөл атқарып, қасиетті де қастерлі еңбек сіңірген осы арғын баласы.

Қазақ жырауларының қасиетті пікірлерінің бірі, қызыл жолбарыстай арқылы Сүйінбай кезінде арғындар туралы: Сарыарқаны жайлаған, Желіге бие байлаған. Мамадағы аттары, Құлын-тайдай ойнаған. Ерегіскен дұшпанын, Алдына салып айдаған. Анау жатқан – Арғыным, Арғыным атқа қонғанда, Басыңнан аттап қарғыдым. Арғын деген сансыз ел. Мекен еткен қоныс қып. Дүниенің жарымын. Ешкім басып көрген жоқ, Бұлардың қарқан , арынын! Жерге кіріп кетерсің, Олардың бассаң тамырын, - деп толғаған. Мұны кезінде мойындаған ардақты Абылай ханның өзі де арғындардың қазақ қоғамындағы орнын:

"- Осы бес мейрамның баласы деген ел пайғамбар мен шадияр тумады демесеңдер, адамның бұлбұлы мен дүлдүлі тугел туған ел. Батыры көптіктен жаудан қорықпайды. Шетінен шешен бола туады да, даудан қорықпайды. Қара құрттай құжынаған қаракесегі тағы бар. Ә десе, мә деп едірейе туған Қуандығы бар, оның өмірінше үзілмейтін жуандығы бар."

Түркі тайпаларының ішіндегі белді тайпалардың бірі арғын екені жұртқа мәлім.Арғын сөзінің шығу этнонимы - ғұн, арғы ғұн(ақ)- ғұн мағынасын береді.Екінші тарихи мағлұматтар Манғолияның шығыс бөлігіндегі Аргунь өзенінің атымен сәйкестіндіріледі.Негізгі болжам осы деп жобаланады.Арғындар VII-VIIIғ.Ертіс өзенінің арғы беті,яғни оң сала бойын және Алтай тауларының баурайында қарлұқ тайпасының(одағы) құрамында болулы.Қарлұқтан немесе басмыл тайпасынан.Қазіргі Қазақстан жеріне VII-VIIIғ қоныс аударған,яғни алғашқы тайпалардың бірі болып. Монғол шапқыншылығы кезеңі, кейін Алтын Орда,Ақ Орда мемлекеттерінің құрамындағы қыпшақ,найман, керей т.б тайпалармен бірге өмір сүрген. Шамамен 1420-1440ж.аралығында Әбілқайыр хандығының (көшпелі өзбектер) құрамында болған,бұл Сарыарқада мекендеген уақыт.Жәнібек пен Керей сұлтандардың құрамында Әбілқайыр хандығынан көшіп Моғолстанға қоныс аударды,бұл XVғ ортасы еді.Сонымен Арғын тайпасы Жетісуға қоныс аударып Шу бойындағы Қозыбасы деген жерде Қазақ хандығының құрылуына ат салысты және ұйтқы болып ,ақыл-кеңес берген белді тайпалардың бірі болды. Арғынның Сары сопысынан тарайтын Атығай осы XVғ өмір сүрді. Кейін қазақ хандығының жері үлкейіп аумағын кеңейтк

Тәуекел,Есім хандардың билік етіп тұрған уақытында XVI- XVIIғ ортасында Қалқаш, Құдайберді ата-бабаларымыз өмір сүрген, Қалқаш батыр болғандығы белгілі.

Атығай-Көшқұл руының хронологиялық шеңбері .

1.XVғ-Арғын: Дәуіт –(Атығай)- Бұхар бегі болды.

2.1603-1624ж.ж -.Қалқаш-батыр болған. Бұхар –қазақ шайқасы кезінде Есім ханның билік етуі.Атығай руы Бұхардан Сыр бойына,Қаратауға,Ташкентке көшу. Құдайберді Сыр бойында дүниеге келген.

3.XVIIғ ортасы-мен аяғында -Атығай рулары Сарыарқаға көшті. Ташкент пен Сібір арасында сауда жасап жүргендер-« Сарыарқа» туралы ,оның тамаша жері ,көлі мен ну орманы жайлы айтып. Атығай руына көшуге түрткі болды.Қалмақ – қазақ шайқастары да оларды қалжыратып жіберген еді.

4.XVIIIғ аяғында----- Есіл,Нұра,Көкшетауға орнықты.Арғын--- Бес Мейраммен жайылым туралы келіспеушіліктер себеп болды.

5.XVIII-XIX ғ.ғ---- Қызылжар, Омбыға орын ауыстырды кейбір бөлігі.Негізгі себебі жаңа жайылым жерлер қажет, ру мүшелерінің көбеюі..

6.XVIIIғ аяғында –Есіл бойына (Мектеп,Бірлік ауыл мекені) келіп қоныстану.Құдайберді-Құлымбет-Көшқұлы тармағы осы маңайда қоныс тепкен.Досан батыр Абылай ханның көп батырларының бірі болып жоңғарлармен шайқасқа қатысқан. (1756-57 -қазақ-қалмақ соғысы,1771 жылғы- «Шаңды дауыл» жорығына қатысқан)-Досан бабамыз -1738 жылдары туған. А.Шәбдәнұлы «Ботай ұрпақтары»-Алматы 2008ж

7.1825-38 жж -Иманборлық өзені бойына Кемерашшыға ол қазіргі Грачевка селосы маңына.Көшқұлының--- Ботай- Қарабай, Аманжол,Сомай,Кісей әулеттері көшіп келген.1822- 1824ж.ж Батыс-Сібір және Орынбор қырғыздары туралы жарлықтарға сәйкес Қазақ даласы губернияға бөлшектеліп,хандық басқару жүйе жойыла басталды.Округ,болыс,ауыл сатылы аймақтарға жүйелеу- старшын, сұлтан ,аға сұлтан басқару органдары тағайындалу енгізілді.Ботай аталарымыз өз ұлдарын-Батырбек пен Кенжебекті Кенесарының ұлы Саржан бастаған көтеріліске араластырған.(1822-1836ж.ж)Бұл жерде көп тұрақтамаудың себептерінің бірі осы да болуы мүмкін.Досанның екі ұлы болған:Қарабай үлкені-Баянтай,Қамсақты,Шұбарды иемденген,Кентақта»Кемеращы»(Борлық пен Шұбар арасы) Ботай- Шоққарағайға(Шоңғал адырының шеткі мүйісі-қазіргі Шаңғал) келіп қоныстанды.

8.1840-61ж.ж. –Кириловка мен Кутузовка селосы арасына келіп қоныстану.Біздің ата-бабаларымыз жұрты әлі байқалады. Себебі: Ресей патша үкіметінің 1861 жылғы жарлығы бойынша көптеген Ресей шаруалары басыбайлықтары жойылды, содан олар жер іздеп дала теңтіреп қоныс аударып келе бастады.Уақытша орын теуіп ,қоныстануға тура келді.Әсіресе украин,белорустар мен орыс шаруалары көптеп келді,олар өзен бойын иемденуге көшті.