Аутистік спектрі бар балалардың сөйлеу ерекшеліктері

Әлмамбет Д.Қ

Аутизмі (аутистік спектр бұзылыстары) бар балаларды қолдау орталығы (autism-орталығы) «Асыл Мирас» коммуналдық мемлекеттік мекемесі,дефектолог-мұғалім

Қызылорда қ., Қазақстан

АУТИСТІК СПЕКТР БҰЗЫЛЫСТАРЫ БАР БАЛАЛАРДЫҢ СӨЙЛЕУ ТІЛІНІҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Аңдатпа

Қоғамдық даму барысында аутистік спектр бұзылыстарын түзету әлемдік проблемаға айналу себебі, бұндай бұзылысы бар балалардың саны күн өте артуда. Қазіргі заманғы зерттеушілердің пікірінше, АСБ әртүрлі формалары 100 баланың 1 жағдайында кездеседі. Сонымен қатар, дамудың осы бұзылысының жоғарлау жиілігі байқалады. Бұл балаларда сөйлеу тілі дамуында бұзылыстар жиі кездеседі. Сөйлей алу дағдысын дамыту арқылы баланы қоғамға кіргізіп, әлеуметтендіре аламыз. Бұл мақалада АСБ бар балада сөйлеу тілінің дамуын теориялық негіздеп, ерекшеліктерін сипаттауға тырысамыз.

Аутизм спектрінің бұзылысын түзету мәселесі, тәжірибелі арнайы педагогогтар мен дәрігерлердің және осы бұзылысты зерттеушілердің назарын аударуда. Аутистикалық бұзылулардың медициналық, педагогикалық, психологиялық және әлеуметтік салада маңыздылығының артуы оның нақты диагнозымен, ерекше белгілерімен және таралу жиілігінің өсуімен байланысты.

Көптеген зерттеушілер (L. Kanner, 1943; N. Asperger, 1944; L. Wing, 1976; M. Rutter, 1978; B.M. Башина, 1980, 1999; В.Е. Каган, 1981; И.Д. Лукашова, С.В. Немировская, 1981; К.С. Лебединская, 1987, 1988; О.С.Никольская, 1985, 1987, 1999, Феррари, 2004; Никольская, Баенская, Либлинг, 2003), аутизмі бар балалардың басты ерекшелігі – қоршаған әлеммен қарым-қатынастың бұзылуы, бұл белгілер бала өмірінің екінші немесе үшінші жылында айқын басымдылықпен көріне бастайды деді. Алайда, ерте жас кезеңдеде аутизмі бар балалар қалыпты дамып келе жатқан балалардан ерекшеленеді. Ең айқын айырмашылықтардың бірі болып аутизмі бар балалардың нәресте кезіндегі өз анасымен тығыз эмоционалды қарым-қатынас жасай алмауы, жақын туыстық байланысы бар тұлғалармен араласып кетуі баяу процессте өтуі. Бұл ретте аутизмі бар балаларда сенсорлық стимулдарға, дыбыстарға, жарыққа, иістерге, жанасуларға жоғары сезімталдық байқалады.

Аутистік спектрі бар балалар өз әлемінде болып жалпы оқшауланумен, сыртқы әсерлерге өзіндік реакциялардың болмауымен және қоршаған ортаны қабылдауға немқұрайлық танытуы, тіпті қоршаған ортамен байланыста болған кезде де процесс баяу жүрумен сипатталады. Және де аутист балалар пассивтілікпен, қоршаған ортаға қызығушылықтың болмауымен ерекшеленеді. Күнделікті өмірдегі кез-келген өзгеріс, мысалы, үйдің жиһазы өзгеруі, жаңа тамақтардың дайындалуы, жаңа қуыршақтың пайда болуы, көбінесе олардың наразылығын немесе қатты ашуын тудырады, бұл жылау мен қатты шыңғыру ретінде көрінеді.

АСБ бар баланың сөйлеу тілінің ерекшелігін әр кезеңде әртүрлі мамандар талдап, еңбек жұмыстарында баяндаған. Жоғарыда аталған зерттеушілердің жұмыстарының негізінде аутизмі бар балалардың сөйлеу тілінің ерекшеліктеріне сай жіктеуге мүмкіндік береді. Соның бірі, К.С. Лебединская, О.С. Никольская аутизмі бар балалардағы сөйлеу бұзылыстарының жіктеген болатын. Мұнда сөйлеудің бұзылуы ауырлық дәрежесіне қарай өзгереді.

Бірінші деңгейде дауыс шағыру яки ыңылдау (гуление) 2-6 айда, былдырлау (лепет) 5-7 айда пайда болады.Ал, алғашқы сөздер 8-12 айда айтады, яғни қалыпты дамуы бар балаларға қарағанда ертерек. Алайда ата-аналар, әдетте, баланың алғашқы сөздері оның қажеттіліктеріне мүлдем байланысты емес екенін байқайды. Сөз ішінде өтініш жасау, адаммен араласу, қатынас сөздердің жоқ екені сезіледі. Бала "ана" сөзімен кез-келген адамды және кез-келген нәрсені атай алады. Аутизмі бар баланың алғашқы сөздері әдетте буын құрылымында күрделі, шамадан тыс интонациямен жасалады, барлық дыбыстар нақты айтылады.

Сөздер пайда болғаннан кейін көп ұзамай балаларда алғашқы сөз тіркестер құрастырады. Фразалық сөйлеудің қалыптасуы өте тез жүрсе де, бірақ мұндай сөйлеу, әдетте, мағыналық жағынан нақты сипатта болмайды.

2-2,5 жаста аутист баланың сөйлеуі жас нормасынан артта қалуы байқалады. Бұған, әдетте, кез-келген соматикалық ауру, психологиялық жарақат немесе басқа жағымсыз әсерлер әсер етеді. Кейбір жағдайларда мұндай регрессияның маңызды себептерісіз-ақ болады. Кейбір балалар сөйлеуді толығымен жоғалтады, яғни, қарым-қатынасқа түскенде тек дыбыстайды болмаса міңгірлейді. Кейде аффекті кезде (адам көңіл-күйінің кенеттен өзгеріп, әсерленуі (долдану, үрейлену, т.б.) баланың бұрын естіген сөздерді эхолалия ретінде қайталауы байқалады және сөйлегенде қарапайым тіркестер өте сирек кездеседі. Сөйлеудің нашарлауы баланың ұсақ моторикасының дұрыс дамымауына септігін тигізеді.