Балалар әдебиетінің тәрбиелік мәні ғылыми жұмыс үлгісі

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

Т.Рысқұлов ауданы әкімдігінің білім бөлімінің

«Айтқұл Шынасилов орта мектебі»

коммуналдық мемлекеттік мекемесі

Тақырыбы: Балалар әдебиетінің тәрбиелік мәні

Секция: Әдебиет

Орындаған: 7 сынып оқушысы Айбас Нұрислам

Жетекшісі қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі Байбуланова Б.

Аннотация

Зерттеу мақсаты:

Балалар әдебиетінің негізгі мақсаттары: жас буынның сана-сезімін оятып, ақыл-ойын дамыту, оларды адамгершілікке, отан сүйгіштікке, т.б. ізгі мұраттарға баулу.

Міндеттері:

балалар әдебиеті — балалардың эстетикалық талғамын дамытатын көркем шығармалар ғана емес, оның сырлас досы, қорғанышы және ақылшысы да болып табылатындығын айқындау.

мектеп жасына дейінгі және мектеп жасындағы балаларға балалар әдебиетін пайдаланудың мүмкіндіктері мен қазіргі жағдайыфн анықтау.

көркемдігін, шынайылығын, мағыналылығын, ерекшелігін тану.

Зерттеудің ғылыми жаңалығы

Балалар әдебиеті – қазақ әдебиеті тарихының құрамдас бір бөлігі. Оның қазақ әдебиетіндегі орны және ара -қатынасы, бір-біріне әсері туралы , сондай- ақ қазіргі бала тәрбиесін бүгінгі теледидарға, компьютерге жүктедік.Ғалам қаншалықты өзгеріске ұшыраған сайын да сонымен бірге жаңа өзгерістерге ұшырайтыны ақиқат.Сондай кезде адам өзінің тектілік , ұлттық тәлім тәрбиесінің негіздері болып табылатын халықтың үлгі өнегесі ,яғни балалар әдебитінің тәрбиелік маңызын насихаттау.

Зерттеудің негізгі мәселелері:

-көркем шығармаларда алатын орнын анықтау

-зерттеу нысанын анықтау.

-зерттеу әдістерімен танысу.

Зерттеудің әдістері:

-ғылыми-зерттеу еңбектерден,интернет жүйесінен ақпараттар іздеу,

жинау,топтау;

-жинақтаған материалдарды бір-бірімен салыстыру;

-алынған материалдар негізінде қорытынды жасау.-зерттелеген еңбекке сай ой пікірлерді салыстыру

Abstract

Children's literature literary works written for children. And, especially for jazlene children, their thinking, ability to understand, so dreams and fantasies affects children, can be attributed to the category of works of art, raised for himself in Children's literature. Children's literature — channel branch of art expression. This is a work of literature, interesting events to appeal species differ siracusan composition. This is art, clearly, precisely and effectively. The main objectives of children's literature: the young generation, the consciousness of mental development, their humanity, patriotism.b. mattera to call good. Children's literature — the works of art, to develop aesthetic taste of children, not only intimate, his friend, like you, and protection. They are written mainly for children of preschool age and school age.

Мазмұны

1. Кіріспе ...............................................................................................................3

2. Негізгі бөлім

І тарау. Қазақ балалар әдебиетінің дамуына үлес қосқандар және шығармалары........................................................................................................4-6

ІІ тарау. Балалар әдебиетінің тәрбие берудегі ерекшелігі ...........................7-9

ІІІ тарау. Балалар әдебиетіндегі кейіпкерлердің бала дүниетанымына

әсері ...............................................................................................................10-13

3. Қорытынды ........................................................................................................14

4.Пайдаланған әдебиеттер тізімі............................................................................

Кіріспе

Балалар әдебиеті әдебиеттің өз алдына жеке дара саласы болғандықтан , бұл саланың өзіне тән ерекшелігі, тілі мен өзіндік бағыт –бағдары бар. Яғни, балалар әдебиеті – қазақ әдебиетінің бір арнасы. Оның да өсу, өркендеу жолдары бар. Басында жалпы әдебиеттік мұралармен бірге дамып келсе, соңынан өз алдына дараланып, өз ерекшеліктерімен таныла бастады.Балалар әдебиетінің басты ерекшелігі – тақырыбында, екіншіден, бала тіліне лайық көркемділігінде, үшіншіден , тәрбиелік - танымдық, дидактикалық қажеттілігінен сұранысынан, талабынан шығу үшін оларға тән қылық, мінез керек. Ол үшін көркем шығарма шынайы, табиғи суреттелуі керек. Елдік пен еркіндікті аңсаған қазақ елі бүгінде іргесін бекемдеп , саяси – экономикалық әлеуметтік жағынан өркениетті елдер қатарынан орын алуда.Өтпелі кезең өзгерістеріне орай халыққа білім беру жүйесі де , реформалануда.Қазіргі ең басты мәселелердің бірі – болашақта қоғам мүддесін өтеуге қабілетті, жан –жақты дамыған, өз еліне сүйіспеншілігі зор тұлғаны қалыптастыру. Бұл міндеттер Қазақстан Республикасының Конституциясында , «Тіл туралы Заңдарында» т. б атап көрсетілген .Қазақстан Республикасының тәелсіздік алуы жаңа ұрпақты өз ана тілінде оқытуға, білім беруге ,

Негізгі бөлім

І тарау

Қазақ балалар әдебиетінің дамуына үлес қосқандар және шығармалары

Қазақ балалар әдебиеті де қазақ қоғамымен бірге туып, біте қайнасып келе жатқан рухани іргелі сала. Балалар әдебиеті - келешек әдебиеті. Белгілі академик жазушы Мұхтар Әуезов : «Ел боламын десең , бесігіңді түзе» деген екен. «Бесікті » түзетудің бір жолы – бесік жырын түзеу. Бүгінгі балалар әдебиеті өрісі биік, өресі кең, мәдениеті үлкен әдебиет. Балалар әдебиеті – балалар өмірінің энциклопедиясы. Бастысы балалардың рухани мәдениетін байытып, туған елі мен жерін сүюге , ата-анасын сыйлау , үлкенге құрмет көрсету , имандылыққа тәрбиелеу.

Балалар әдебиеті – бүгінгі ұлттық әдебиетімізде көркемдік - шығармашылық және тағылымдық – тәрбиелік мақсаттарды басты назарда ұстап, балалардың жас ерекшелігіне қарай дамып келе жатқан сала. Бұл салада балалардың жастық, білімділік ерекшеліктері еске алынады.[5]

Балалар әдебиетнің қалыптасуына , дами беруіне , оның жетіле түсуіне көрнекті қайраткерлер жанашырлықпен тікелей атсалысып келеді.

Қазақ балалар әдебиеті – қазақ әдебиетінің мектеп жасына дейінгі және мектеп жасындағы балаларға арналған саласы. Оның қайнар көзі қазақ фольклорынан бастау алады (қ. Қазақ балалар фольклоры). Қазақ балалар әдебиетінің алғашқы жазба үлгілерін 19 ғасырда Ы.Алтынсарин жасады. Ол балаларды өнер-білімге тәрбиелейтін, еңбекке баулитын, этика, эстетикалық тәрбие беретін өлеңдер мен әңгімелер жазды. Сондай-ақ, қазақ фольклорынан балалардың тіліне, ұғымына жеңіл шығармаларды іріктеп, орыс балалар әдебиетінен қысқа да қызықты әңгімелер аударып, құрастырды, ана тілінде алғашқы оқулық (“Киргизская хрестоматия”, 1879) бастырып шығарды. Сөйтіп, бала тіліне лайықты, ойына қонымды ойнақы өлеңдері мен қызықты әңгімелері арқылы педагог-жазушы Қ. б. әдебиетінің негізін қалады. Қазақтың ұлы ақыны Абай Құнанбаев “Ғылым таппай мақтанба”, “Интернатта оқып жүр”, “Әсемпаз болма әрнеге” деген өлеңдерінде қазақ балаларын оқуға, өнерге үндеді. Қазақ балаларына арналған оқулықтар мен өлеңдер жинақтары 20 ғасырдың басында көбейе бастады. 1912 ж. орыс ақын-жазушыларының мысалдарын қазақ тіліне аударып, оған өзінің төл шығармаларын қосып, “Үлгілі тәржіма” атты кітап

және “Үлгілі бала” оқулығын шығарған педагог-жазушы Спандияр Көбеевтің

де Қазақ балалар әдебиетін дамытуға сіңірген еңбегі мол.[6]

Қазақ балалар әдебиетінің Қазан төңкерісіне дейінгі белгілі үлгілері қатарында М.Кәшімовтің “Әдеп” (1907), “Ақыл” (1908) атты жинақтарын, М.Нұрбаевтың “Көргенді бала – үлгілі ана” (1908), Ғ.Мәжитовтың “Қазақ шәкірттеріне ақыл” (1910), М.Дибердиевтің “Қазақ балаларына қирағат кітабы” (1910) кітаптарын, сондай-ақ, Т.Жомартбаевтың “Балаларға жеміс” (1912) атты өлеңдер жинағын атауға болады. Ақын С.Торайғыров балаларға арнап өз кезіндегі өзекті мәселелерді өрнектеген өлеңдер жазды (“Шәкірт ойы”, “Оқып жүрген жастарға”, “Бір балуанға”, т.б.).Кеңес дәуірінде идеологияның өзекті бір саласы ретінде балалар әдебиетінің де дамуына арнайы көңіл бөлінді. Алғаш шыға бастаған “Лениншіл жас” (қазіргі “Жас алаш”) газеті мен “Пионер” (қазіргі “Ақ желкен”) журналында, “Пионер” (“Октябрь балалары”, “Қазақстан пионері”, қазіргі “Ұлан”) газетінде балаларға арналған өлең-жырлар, әңгімелер жарияланды. С.Сейфуллин, Б.Майлин, Ш.Иманбаева жеке өлеңдерін, І.Жансүгіров “Малта”, “Шәркей” (1929), “Жұмбақ” (1930) сурет-кітапшаларын, Ө.Тұрманжанов “Қошан кедей” (1927) әңгімелер жинағын шығарып, Қ. б. әдебиетнің дамуына елеулі үлес қосты. 30-жылдары Қ.Әбдіқадыров, А.Тоқмағамбетов, Т.Жароков, Ж.Саин, Ж.Сыздықов бал

Ғылым жетістіктерін бейнелейтін шығармалар туды. Қ. б. ә-нің өрісі одан әрі кеңейіп, “Бөбектерге тарту” (1961), “Алтын күн аясында” (1963), “Балдырғанның базарлығы” (1965), “Жыл он екі ай” (1965 жылдан бері жыл сайын шығып тұрды). “Біздің кітап” (1967, 1974), “Кел шырқайық, балалар” (1973) сияқты жинақтар басылып шықты. 30-жылдардан бастау алған драматургия саласы да Қ. б. ә-нде қызу қолға алынып, лайықты жалғасты. Жазушылар І.Жансүгіров, Ш.Хұсайынов, С.Омаров, Т.Ахтанов, Ш.Ахметов, т.б. – балаларға арналған алғашқы пьесаларын жазды. 50-жылдары Хұсайыновтың “Есірткен ерке”, М.Ақынжановтың “Ыбырай Алтынсарин“ пьесалары Респ. жасөспірімдер мен балалар театрының сахнасында қойылды. 1960 – 70 жылдарда Б.Ысқақовтың, Б.Тәжібаевтың, Қ.Ыдырысовтың пьеса, инсценировка жинақтары шықты. Қ. б. әдебиетінің ең қаулап дамыған кезеңі – 70 – 80 жылдарда балаларға және жастарға арналған шығармаларды жариялайтын “Жалын” баспасы ашылып, баспаның жанынан респ. жабық әдеби байқау өткізіліп, балалар әдебиетінің одан әрі өркендеуіне айрықша игі әсер етті. Т.Нұрмағамбетов, О.Бөкеев, К.Ахметова, М.Қабанбаев, Н.Дәутаев, Қ.Омаров, М.Айымбетов, А.Асылбеков, Т.Сәукетаев, Ө.Ақыпбеков, т.б. ақын-жазушылар Қ. б. ә

Олар әдебиеттегі кейіпкерді жаңалады. Әрбір жаңа буын өз өмірбаянын әкеледі әдебиетке. Демек, біз қазақ әдебиетінің жас буын шығармашылығымен таныссақ – жаңа буын өмірбаянымен табысуға, сырласуға тиісті екенбіз. Егер ол шығармалар балалар әдебиеті туындысы болса, міндет екі есе ауырлайды деген сөз. Өйткені, авторлардың бала шақта түйсінген өмір сыры, талғамы басқа, көркемөнер жөнінде байламы бөлек, ғылыми-техникалық прогресс қойнауында тіршілік кешіп отырған бүгінгі бала оқырманды шығарма ретінде сүйсіндіруі, түйсіндіруі, шарапатымен қозғауы керек қой.[8]

ІІ тарау

Балалар әдебиетінің тәрбие берудегі ерекшелігі

Балалар әдебиеті туралы ұлы орыс классигі В. Г. Белинский : «балалар кітабы тәрбие үшін жазылады, ал тәрбие ұлы жұмыс, адам тағдыры сол тәрбие арқылы шешіледі» ,- деген. Балалар әдебиті - ұрпағымыздың ұясы. Балалар әдебиеті баланың көңіл- күйін қуанышқа кеңелтіп, қиялын қанаттандырып , психикалық сезім әрекетіне айрықша әсер етеді. Сондай - ақ, көркем әдебиет балалардың дүниетанымын кеңейтіп, ой - өрісін дамытып, тіл байлығын жетілдіреді. Көркем сөз өрнегін балалар құлағына тыңдатып, сәуле түсіреді, халық қазынасының музыкалық үнінен нәр алады. Көркем әдебиет арқылы кішіге қамқорлық, үлкенге жәрдем, еңбекті құрметтеу, достық пен инабаттылық , адамгершілік қасиет , ұлттық үлгі - өнеге, өмірмен танысады.

Қазақ әдебиетіндегі тілдік, тақырыптық ерекшелігімен дараланып тұратын көркем шығармалардың бірі – балалар әдебиеті. Балалар әдебиеті халықтың дәстүрлі бала тәрбиесінің негізінде туып қалыптасқан, ауқымы кең көркем шығармалар шоғырынан тұрады. Мазмұны ғибратты, тілі көркем, жеңіл жатталатын, ғасырлар бойына халық даналығына, тәжірибесіне суарылған Қазақ балалар әдебиеті балалардың мінез-құлқын, көркемдік талғамын танытатын, шығарманың қуат көзін ашатын асыл мұра. Ол өзінің бала табиғатына лайықтылығымен, жүйелілігімен, сазды әуенімен, өнегелі мазмұнымен, нәрлі тілімен балалардың рухани азығына айналған тәрбие қайнары болып табылады. Қазақ балалар әдебиеті қазақ әдебиетінің даму кезеңінде өзіндік тарихы бар сала деуімізге болады. Балаларға арналған әдебиет ұлт тарихында сонау ауыз әдебиетінен бастау алып, қазіргі кезеңге дейін өзінің тілдік, стильдік жағынан, мазмұны мен құрылымы жағынан, үлкен белеске көтерілді. Жалпы балалар әдебиеті өзінің негізін ауыз әдебиеті үлгілерінен алады. Қазақ ауыз әдебиетінің «шілдехана», «бесік той», «тұсау кесер», «сүндет той» т.б. үлгілерінен бастау алатын балалар тақырыбына арналған шығармаларды сөз еткенде,…