Қазақ ертегілерінің тәрбиелік мәні ғылыми жұмысы

Ақмола облысы

Егіндікөл ауданы

Алакөл орта мектеп-бақшасы

Смагулова Алия

6 «а» сынып

Қазақ ертегілерінің тәрбиелік мәні

Бағыты: Қазақстанның тарихи ескерткіштері және

болашаққа саяхаттық бағдар

Секция: әдебиет

Жетекшісі: Алпыспаева Гульбану Аманбаевна

Егіндікөл

Мазмұны

Аннотация .............................................................................................3-6

Кіріспе ....................................................................................................7-8

І бөлім ....................................................................................................9-11

ІІ бөлім ...................................................................................................12-18

ІІІ бөлім .................................................................................................19-20

Қорытынды ..........................................................................................21

Қолданылған әдебиеттер ...................................................................22

Рецензия ...............................................................................................23-24

Қосымша ..............................................................................................25

Аннотация

Зерттеу мақсаты: Қазақ халқының ауыз әдебиеті жанрларындағы ертегілерді оқыту барысында балалардың тілін дамыту жолдарын көрсету. Қазақ ертегілерінің өміршеңдігін дәлелдеу.

Зерттеу міндеттері: 1. Түрлі әдебиеттерді пайдалана отырып халық ауыз әдебиеті туралы қысқаша мағлұмат беру;

2. Ертегілердің түрлері мен олардың тәрбиелік мәніне шолу;

3. Оқушылардың тілін дамытуда ертегілердің рөлін сипаттау;

4. Орыс сыныбындағы оқушылардың тілін дамытуда ертегілерді пайдаланудың әдістемесін ұсыну.

Гипотеза:Меніңше, ертегілер мектеп оқушыларының ой-өрісін жетілдіріп, Отанын сүюге, елін қорғауға, өнерді игеруге, жалпы адамгершіліктік құндылықтарды бойына сіңіруге септігін тигізеді.

Зерттеу нысаны: Қазақ ертегілері

Зерттеу пәні: Ертегілер арқылы оқушылардың тілін дамыту процесі.

Зерттеу әдістері: Табылған ақпараттарға қорытынды жасау, алған ақпараттарды саралай білу.

Зерттеу жаңалығы: Мен ертегілердегі сан-қилы оқиғалармен, кейіпкерлермен таныс болдым, оның барша қазақ баласына айтпақ тәрбиелі нақыл сөздерін ұқтым.

Жұмыстың нәтижесі мен шешімі – зерттеу барысында менің үйренгенім:

1.Пайдалы ақпараттарды өз бетіммен іздеу

2.Ертегі кейіпкерлерімен танысу

3.Табылған ақпараттарды сараптау

4.Шешім қабылдай алу

Зерттеу жұмысының негізгі тұжырымы:

Ертегілер әрқашанда қазақ халқының өмірінде маңызды орын тауып келген. Себебі, ертегілердің мазмұнында халықтың тұрмыс - тіршілігі, салт-дәстүрі, әдет- ғұрпы, бүкіл болмысы, адамдардың өзара қарым-қатынасы, мінез-

құлқы т.б. бейнеленген. Зерттеу барысында ұққаным, ұрпақ тәрбиесінде ең тиімді тәрбие құралы ретінде ертегілер тілі жеңіл, түсінуі оңай болғандықтан, ертегілердің балаларға отансүйгіштік, еңбексүйгіштік, т.б. тәрбиелер беруде ғана емес, олардың тілін дамытуда да атқарар қызметінің маңызы өте зор екені болды. Сонымен қатар сөздік қорды да молайтуда қызметі өте зор. Ал сөздік қоры мол, тілі дамыған бала - үздік оқушы, себебі жоғарыда аталғандар - жақсы үлгілердің негізі. Ой өрісі дамып, сөздік қоры молайған баланың айтар ойы да, істер ісі де өнегелі болмақ. Демек, бала тілін дамыту - қоғам дамыған сайын күнделікті қажеттілікке айнала беретін ең өзекті мәселелердің бірі. Оның үстіне еліміз егемендік алғалы бері мемлекеттік тілде сөйлеу соны оқыту әдістемесін жетілдіру, соның ішінде, бала тілінің дамуы мен сөздік қорының молаю мәселесі әдіскер ғалымдардың зерттеуінен түспей, назардан тыс қалмай жүрген мәселелердің бірі. Сондықтан зерттеу жұмысы өзекті мәселеге арналған деп білемін және де ертегілер арқылы мектеп оқушыларының тілін дамыту енді-енді ғана қолға алынған мәселе екендігін ескерсек, менің жұмысымның көкейкестілігі даусыз екендігіне ешқандай күмән жоқ.

Практика жүзінде қолданылуы: оқу конференцияларында, қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында, тарих, орыс әдебиеті сабақтарында, газеттерге мақала беруде.

Summary

Research purpose: To show the ways of developing children’s speech during a teaching tale genre in oral literature of Kazakh people.

Research problems:

1. To give short information about oral literature by using different literatures;

2. To survey education meaning and types of fairytales;

3. To describe the role of fairytales at children’s speech developing;

4. To present a technique of using fairytales in developing children’s speech in Russian classes.

Hypothesis: I think that fairytales help children to develop thought, to love a motherland, to protect a native land, to learn an art and to know all human

Research object: Kazakh tales.

Research subject: by the help of tales to develop children’s speech.

Research methods: make conclusion to materials which were find; survey taken materials.

Research recency: I have faced with different situations and heroes in tales that can give to all Kazakh child’s great moral.

The results and solutions of work – what I’ve learnt during process:

1)To look for helpful material personally;

2)To acquainted with the tale’s herois;

3)To survey found materials;

4)To make a decision.

The main prediction of the research work:

The tails always take place in Kazakh’s life, because the content of it shows us mode of life, customs and traditions, all human origin, attitude and character.

During the research I’ve learnt that at generation education the most effective way is tales, easy to understand, through it pupils educate to love home, industry and develop speech. Also promotes to enlarge vocabulary. If a child has developed speech with good vocabulary- definitely he’ll be an excellent pupil, because above the basis of a good illustration. The pupil who has developed speech also develop-minded. Therefore, development of speech in children is one of many important objects. Plus, in our independent country, we need to improve knowledge of the state

language, teaching methodology, as well as to develop speech and vocabulary that children today left without attention of scientists. It shows the importance of this research is undeniable as the fairy tale only started to introduce in the training of school pupils to develop their speech.

Use during practice: Scientific conferences, lessons of Kazakh and literature, history, lesson of the Russian language, articles in newspapers

Кіріспе

Менің зерттеу жұмысымның тақырыбы «Қазақ ертегілерінің тәрбиелік мәні» деп аталады. Ертегілерге деген қызығушылықтан оны зерттеу туралы ниет туындады. Ертегісі жоқ ел жоқ әлемде. Бірақ әр елдің, әр халықтың ертегілері сол халықтың сарқылмас рухани қазынасы. Әр ертегі арқылы біз өткен ата-бабаларымыздың ой-қиялдарын, тұрмыс-салтын, тіл байлығын білеміз. Әр ертегі тұнып тұрған тәрбие құралы. Мысалы, балаларға арналған ертегілер баланы адалдыққа, тапқырлыққа, адамгершілікке, шыншылдыққа, достыққа, қайраттылыққа тәрбиелейді. Бірақ, өкінішке орай қазіргі кезде өз бетімен ертегі оқып, оған деген қызығушылығын көрсетіп, кітапханаларға барып ертегі кітап алып жүретін оқушыларымыз кем де кем. Өз басым, ертегі оқуды ұнатамын. Тіпті бесінші сынып бағдарламасында ертегі тақырыбына келгенде, алдын ала ертегілерді оқып, сабақ кезінде айтып отырдым. Бұрынғы кезде техниканың дамымаған кезінде әжелеріміз бен аналарымыз балалары мен немерелерін ертегі айтып отырып тәрбиелейтін. Қазір оның орнын компьютер мен басқа да дамыған техникалар басты.

Қазіргі таңда радио, телевидение арқылы шетелдік ертегілер желісімен түсірілген көркем фильмдер, мультфильмдер жиі көрсетіледі. Ондағы кейіпкерлер есімі, жер-су аттары таныс емес және онда біздің менталитетімізге жат оқиғалар баяндалады. Ал, қазақ ертегілерін көру немесе тыңдау олардан көрі әлдеқайда тиімді. Мен өзімнің зерттеу жұмысымды қазақ ертегілерін зерттеп, оқып, оларды қазіргі ғылым мен техника дамыған заманда қалай дамыту керектігін және насихаттау жолдары туралы өз жаңалығым мен ұсыныстарымды көрсеттім. Бұл жаңалықтарым әрі пайдалы, әрі тиімді. Ертегілер өте ерте заманда, тіпті жазу-сызу болмаған кездің өзінде-ақ туған. Бұларды халқымыз күні бүгінге дейін ұрпақтан ұрпаққа ауызша жеткізіп келді. Ауыз әдебиетінің басқа түрлері секілді ертегілер де адам баласының еңбекке, тұрмыс тіршілік жағдайларына байланысты туған. Жаратылыс құбылыстарын, табиғат сырын жетік білмеген, олардың неден болатынын толық түсінбеген ертегідегі адамдар әр нәрсені қиял еткен, өздерінің ауыр еңбектерін жеңілдету жайын қарастырған. Бұл жөнінде өз жай - күйлерін әңгімелеп айтатын болған.

Бертін келе адам баласының ой-өрісінің ұлғайып өсуі ертегілердің туындауына көп әсер еткен. Ертегілердің алғашқы үлгілері әр түрлі өзгерістерге түскен, мұнымен қатар жаңа ертегілер туа бастайды және онда халықтың тұрмыс-салты, іс-әрекеті басты орын алады. Бұлардың бәрін халық ертегілері арқылы көркемдеп, әр түрлі образдар арқылы бейнелейді. Ертегі балалардың ой-өрісін, дүние танымын кеңейтеді.Оларды адамгершілікке, еңбекке, тапқырлыққа, сүйіспеншілікке, сезімге баулу ісінде шешуші орын алады. Нелер жауыздық, зұлымдық жасаушылар, тоғышарлар, ел арасындағы алаяқ қулар т.б. халық ертегілерінде жиіркенішті кейіпкерлер роль атқарады. Оларға халық арасынан шыққан қарапайым адамның ақылы мен қайратын, көпшілік үшін жасаған адал еңбегін қарама-қарсы қояды да, үлгі етеді.

І бөлім

Мысалы: Тазша бала туралы ертегілердегі әке - шешесі жоқ басы таз Тазша атанған баланың тапқырлықтары ханның ақылынан да асып кетеді. «Қырық өтірік» ертегісіндегі шындыққа келмейтін қиял ғажайып оқиғаларды қызықты етіп баяндау арқылы тазша бала ханның байлығына ие болып, қызын

алады. Ертегіні тыңдаған балалар жағымсыз кейіпкердің жексұрын әркетінен бой тартып, жақсылыққа құмартады. Ертегіні қызықты етіп жеткізу айтушының шеберлігіне байланысты.

Ертегілер мазмұны ерекшеліктеріне қарай бірнеше түрге бөлінеді. Солардың ішіндегі бастылары:

Оқушыларды тәрбиелеуде ертегілердің түрлерін қарастырсақ, атақты әдебиетші М. Әуезов ертегіні үш түрге бөліп қарастырған. Олар: қиял – ғажайып, тұрмыс – салт, шыншыл ертегілері болып табылады. Алайда қазіргі зерттеулер нәтижесіне қарағанда ертегіні төрт түрге бөледі. С. Қасқабасов ертегідегі қияли идеялық қызмет атқарады, бірақ сюжеттен гөрі композицияның рөлі күшті болады деп есептейді. Ол ертегіні: хайуанаттар жайындағы, қиял – ғажайып, батырлық, новеллалық және сатиралық деп бөледі.

Балалардың ой-өрісін кеңітіп, дүниені молырақ танытатын ертегілер бала ұғымын, түсінігін, дүниетанымын кеңейтеді. Тілін ұстартып, ұштай түседі, ойлау мен қиялын дамытады. Мысалы: «Қаңбақ шал» ертегісіндегі қауқарсыз шалдың ақылмен жеңуі, дәулердің күші көп, ақылы аздығы тыңдаушыны қызықтырып, тіпті ертегіні баяндаушыға қосылып айтып кеткісі келетіндей әсерге бөлейді.

Халқымызда қай тақырыпта да табылатын, тілге жеңіл, жүрекке жылы тиерлік ертегілері қаншама?! Ол ертегілер арқылы бала өз халқының тілін, мәдениетін, дәстүрін біледі және ой өрісі, қиялы дамиды және адамгершілікке тәрбиеленеді. Мысалы: «Жақсымен жолдас болсаң – жетерсің мұратқа, жаманмен жолдас болсаң – қаларсың ұятқа» деген мақалды, «Жаман дос жолдасын жолда қалдырар» деген мақалдарды «Екі дос», «Кедей мен бай» атты ертегі желісінен оқуға болады.

«Бай баласы мен жарлы баласы» атты қызықты ертегі арқылы еңбек адамның кез келген қиыншылықты жеңуге үйрететінін және өмірлік тәжірибесі арқылы жеңіске жететінін көреміз және «Еңбек етсең ерінбей, тояды қарның тіленбей» деген мақалды дәлелдей түседі.

«Бес ешкі» ертегісі хайуанаттар жайлы ертегіге жатады. Өте қызық, тартымды. Мұнда кедейдің бес ешкісі қарлы боранда далада қалады да, қасқырға жолығады. Сол кезде бәрі бірігіп, береке – бірлік танытып, қасқырдан аман қалады. Бұл ертегі балаларды бір – біріне көмектесуге, береке бірлікке, бауырмалдыққа үйретеді.

«Жыл басына таласқан хайуанаттар» ертегісі аңғалдықтың кесірін, шапшандықтың пайдасын айтады.Онда аңқау түйе жыл басынан құр қалады, шапшан тышқан жыл басы атанады.

«Шық бермес Шығайбай» ертегісі сараң, қайырымсыз байларды қарапайым кедей Алдардың ақылмен алдап кетуін баяндайды.