Бастауыш сыныпта коммуникативтік құзыреттілікті дамыту

БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ

КОММУНИКАТИВТІК ҚҰЗІРЕТТІЛІГІН ДАМЫТУ

Əдістемелік көмекші құрал

Алматы, 2024 жыл

ƏОЖ 373

ҚБЖ 74.265

О 15

Бастауыш сынып оқушыларының коммуникативтік құзіреттілігін дамыту (Əдістемелік көмекші құрал)

Дайындаған:

Отарбаева Камшат Жүмекенқызы – Ақмола облысы, Целиноград ауданы, Талапкер ауылының жалпы орта білім беретін мектебі КММ бастауыш сынып мұғалімі.

Пікір жазған:

С. Сақтағанқызы- ҚазҰПУ-нің оқытушысы, Vitality Quatient зияткерлік пен кəсіби дамуды жетілдірудің республикалық орталығының ғылыми қызметкері, педагогика ғылымдарының магистрі.

ISBN 978-603-02-0555-9

Əдістемелік құрал бастауыш сыныптың қазақ тілі пəнінен факультатив сабақтарға арналған. Əдістемелік құралда «құзіреттілік» ұғымы,бастауыш сынып оқушыларының коммуникативтік құзіреттілігін қалыптастыру жолдары, балалардың тілін дамытудың теориялық негізі көрсетілген.

МАЗМҰНЫ:

ТҮСІНІК ХАТ……………………………………………………………………………4

БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ ТІЛІН ДАМЫТУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗІ………………………………………………………………………………….7

БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ КОММУНИКАТИВТІК ҚҰЗІРЕТТІЛІГІН ТАПСЫРМАЛАР ЖҮЙЕСІ НЕГІЗІНДЕ ҚАЛЫПТАСТЫРУ….13

БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ СӨЗДІК ҚОРЫН, СӨЗ МƏДЕНИЕТІН ҚАЛЫПТАСТЫРУ ЖОЛДАРЫ………………………………………………………..15

МОДУЛЬДІК ОҚЫТУ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ҚОЛДАНУ АРҚЫЛЫ ТІЛДІК-КОММУНИКАТИВТІК ҚҰЗІРЕТТІЛІКТІ ДАМЫТУ……………………………….18

ТҮСІНІК ХАТ

Қай заманда болмасын адамзат алдында тұратын ұлы мақсат-саналы ұрпақ тəрбиелеу.

Болашақ ұрпақ қоғам иелерін жан- жақты жетілген, ақыл парасаты мол, мəдени-ғылыми өресі озық азамат етіп тəрбиелеу біздің де коғам алдындағы борышымыз.Оқушының ой-өрісінің,сана - сезімінің жан-жақты дамуы бастауыш сыныптан басталады. Бастауыш сыныпта оқушылардың тіл байлығын арттырып,өмірге көз карасын қалыптастырады , ой өрісін кеңейтіп, сөздік корын байытады.Балаларды жақсыға үйретіп, жаманнан жиренуге тəрбиелейді.Біздің жарқын болашағымыз – өскелең жас ұрпақтың биліктілігімен байланысты.

Білім беру, тəрбиелеу- белгілі бір құзіреттіктерді бойына сіңірген жеке тұлғаны калыптастыруды талап етеді. Ғылыми əдебиеттерде құзіреттілік дара тұлғаның бойындағы өзара байланысты сапалардың білім, білік, дағды, іскерлік əрекет тəсілі жиынтығы. «Құзіреттілік» терминіне анықтама беріп лингвистикаға енгізген американдық ғалым H.Хомский. Оның пайымдауынша, құзыреттілік термині грамматика білімдеріне негізделеді. Құзіреттілік дегеніміз – оқушының алған білімі мен дағдыларын тəжірибеде күнделікті өмірде қандай да бір практикалық жəне теориялық проблемаларды шешу үшін қолдана алу кабілеттілігі. Оқушылардың тілдік коммуникативтік құзіреттіліктерін қалыптастыруда қатымсыздық əдістің маңызы зор. Коммуникативтік құзіреттілік латынның «competere» қол жеткізу, сəйкес келу сөзінен шыққан.Оқушылар жəне қоғам үшін күнделікті оқуда катысымдық мақсатты іске асыруда оқушының тіл жəне сөз құралдарын пайдалана алуы. Коммуникативтік құзіреттілік өз ана тілін жəне басқа тілді білудегі қабілеттілігін карастырады.Ол құрамына қарай 5 негізгі бөлікке бөлінеді.

Енді осы құзіреттіліктердің анықтамасына тоқталайық.

Грамматикалық құзіреттілік – тіл ерсжслерін білу грамматикалық ережелерді оқыту. Оқушыларга грамматикалық кестелер арқылы жан жақты білім бсруді негізге ала отырып, оқулықта берілгсн грамматикалық ережелерді жаттату, талдату.

Социолингвистикалық құзіреттілік – мəтіндердің шығу жəне танып білу үрдістерін меңгеру Бүл тыңдалым арқылы басқа адамның мұғалімнің немесе оқушының тілін ұғу болып табылады Бұл үшін оқушылардыц бірін - бірі тыңдауына жағдай жасау қажет. Бұл жағдайда тілдік орта қалыптасады яғни оқушыларды мəтін арқылы сөйлеуге үйрету.

Дискурсивті құзіреттілік –айтылымдардың қүрылым ережелерін меңгеру. Бұл қазіргі таңдағы ең қажетті құзіреттілік. Себебі оқушыларды дұрыс сөйлсм құрып өз ойларын дұрыс жеткізуге үйрету қажет. Ал мұның өзі мемлекеттік тілді деңгейлеп оқыту ұстанымдарында ерекше айтылады.

Стратегиялық құзіреттілік – əңгімелесуші адаммен байланыс жасау. Бұл диалог құру жəне оны жалғастыру барысында жүзеге асатын үрдіс. Бұның озі бастапқы мəселенің практикалық бөлігі болып табылады. Оқушылар диалогтік тілдерін жұптық жұмыс кезіндс жаттықтырады. Диалогтік тілдің оқушылар үшін

күнделікгі өмірде бір-бірімен қарым- қатынас жасау кезінде маңызы зор екендігін əрбір оқушының санасына жеткізуге тырысу керек.

Социомəдениетгік құзіреттілік –тілді тасымалдаушы қолданушы халық мəдениетін білу жəне қолдану. Қазақ тілі оқулықтарына халық педагогикасы бойынша тақырыптар енгізілген. Олар қазақ халқының салт - дəстүрлері ұлттық ойындар, ұлттық тағамдар, ұлттық киімдер жəне мейрамдар отбасы тəрбиесінің дəстүрлері жəне қазақ халқының қонақжайлылығы. Осы тақырыптар бойынша оқушыларды қазақ халқыньщ əдет - ғұрып, салт - дəстүрлерімен таныстыра отырып,оқушылардың қазақ тіліне деген қызығушылықтарын арттыру жəне қазақ халқының мəдениеті, тұрмысы, салт - дəстүрлері туралы білімдерін тереңдету. Коммуникативтік құзіреттілік жеке тұлғаның рухани өсуін қалыптастырады, адамдарды түсіне білуіне көмектеседі. Сондықтан мұғалім алдына мақсат қоя білетін, анық та дұрыс сөйлей білетін, өз ойын жарыққа еркін шығара алатын, түсіне білетін, қызығушылықпен тыңдай алатын адамды өмір жолына аттандыра білуі керек. Оқушылардың тілдік- коммуникативтік құзіреттілігін дамыту үшін жүргізілетін жұмыс түрлері төмендегідей: Сұрақ- жауап мұғалім мен оқушылар; Диалог: оқушы мен оқушы, мұғалім мен оқушы.

БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ ТІЛІН

ДАМЫТУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗІ

Қазақ мектептеріндегі оқытылатын ғылым негіздері ана тілі арқылы жүргізіліп, оқушының дүниетанымын, ой-өрісін, тіл байлығын, ауызша жəне жазбаша сөйлеуін дамыту қазақ тілінің қалыптасқан заңдылықтары арқылы жүзеге асырылады.Сондықтан бастауыш сыныптарда ана тілінің заңдылықтарын жете меңгеріп, əдеби тіл нормаларында еркін сөйлеп, сауатты жаза білу міндеті қойылып отыр. Өйткені - тіл дамыту сайып келгенде ой дамыту.

Қазіргі кезде мектептің алдына қойылып отырған басты міндеті- балалардың ойын дамыту, оларды ойлауға үйрету. Бұл міндетті шешуде тіл дамытудың орны қандай?

Тіл дамыту дегеннің өзі ой дамыту болып табылады есептеп, екеуін біртұтас, бірдей қарастырамыз ба? деген сияқты сұрактар туады.

К.Д.Ушинский қандай дегенмен тілді меңгерсе, бала ерте ме кеш пе ұғымды меңгеруге мəжбүр болатынын айтады. Шындығында да дəл осылай. Ал ұлы физиолог И.П. Павлов: «Сансыз көп сөзбен тітіркендіру, бір жағынан, бізді шындықтан алыстатты, сондықтан да біз өзіміздің шындыққа көзқарасымызды бұрмаламас үшін мұны үнемі есте сақтауға тиіспіз. Екінші жағынан,тап сөз бізді адам етті»,-деп көрсетеді. Егер сөз бала санасында мазмұнмен толтырылмаса біз нағыз көкмылжыңдарды,бос, сылдыр, сөзшеңдерді тəрбиелейміз.

Мектептерде көбінесе мынадай жағдайлар көзге түседі: оқушы материалға «түсіндім» дейді; ол тіпті сол материал бойынша кейбір амалдарды іске асыруы да мүмкін. Ал сол материалды əңгімелеуге келгенде, ол əбден бейшаралық халге ұшырайды.Тілі күрмеліп,күмілжіп, сүрініп-қабынып сөз таба алмай қиналады. Бұл неліктен? Мұны елемеуге бола ма? Оның себебі: бала осы тақырыпқа жататын ұгымдарды, əсіресе ол ғылымдардың арасындағы байланыстарды меңгере алмаған. Егер оқушы өз ойын тіл қабығына енгізе алмаса, ойдың өзінде олқылық болғаны. Егер адам ойын екінші біреуге анық жəне түсінікті білдіре алса, оның ойының толық, дəл болғандығы. Тіл мен ой дамытудың бір-бірімен арақатынасы диалектикалық байланысы міне, осындай.

С.Жиенбаев – алғаш рет мектепте жүргізілетін тіл дамыту жұмысының ауызша, жазбаша болып бөлінетін жігін ашып, оның əрқайсысына жататын жұмыс түрлерін, бұл жұмыстардағы ой жүйесі мен сөз қолданудың мəнін көрсеткен əдіскер.

Ғ.Бегалиев «Бастауыш класта қазақ тілі методикасының мəселелері» еңбектерінде бастауыш сынып оқушыларының тілін ұстартуға, оларға сөз мағыналары туралы түсінік беруге қатысты ойлар «Ана тілі» пəнін оқыту əдістемесіне байланысты да айтылады. «Ана тілі» пəнін оқу барысында кездесетін оқушыларға түсініксіз сөздерді 5 түрге бөледі:

1.Затты, сынды, я амалды білдіретін кейбір сөздерді мүлде білмейді. Мысалы: маусым, сонар, бетегелі, маужырау.

2.Оқылатын мəтінде кездесетін кейбір затты, сынды, я амалды көрсететін сөздерді оқушылар біледі, бірақ, сол затты, сынды, амалды əдеби тілімізде қолданатын, жалпыға ортақ атаумен атауды білмейді, тек төңірегіндегілер білетін атымен немесе жергілікті атымен атайды. Мəселен, мəтінде шалбар, дуал, алжапқыш, ықтық деген сөздер бар, бірақ оқушы сымбелдемше, аптап деген аттарын ғана біледі, өйткені оларды төңірегінделер солай атайды.

3.Оқушы кездескен сөздің негізгі мағынасын біледі, бірақ сол сөзге жұрнақ жалғанғанда немесе сөз тізбегінде айтылғанда, мағынасында қандай өзгешілік болатынын айыра алмайды: құладым - құлап кете жаздадым, көл - көлшік, жылы - жылылау, ат - атақ, оқылды - оқылған, оқимын - оқып отырмын деген сөздердің арасьіндағы айырманы дəлдеп білмейді.

Кездескен сөздердің тура мағынасын (бірме-бір мағынасын) біледі, бірақ сол сөздің бұрама мағынасын білмейді. Мысалы, құс ұшты - Сəрсен үкідей ұшты, қолымды сермедім - қолымды кеш сермедім.

Мəтінде кездескен кейбір сөздердің кейбір мағыналарын білмеуі мұмкін. Мысалы, көз тоймаушылық, күншілдік, əуестік, құмарлық, ұрыншақ, сосаны, т.б.

Оқушылардың тілін ұстарту əдістемесінің негізін салып, оны өз алдына ғылым ретінде қалыптастыру қажеттігін анықтап берген - орыстың ұлы педагогі К.Д.Ушинский.

Ал, Телжан Шонанұлының «Тіл дамыту» оқулықтарындағы оқушы тілін дамытуға арналған жаттығулар түрлерін мына жүйеде берді

Бастауыш мектепте ана тілді оқыту барысы жеке-жеке айқын мақсаттар көздейтін үш кезеңнен түрады:

Сауат ашу, тіл дамыту (Əліппе).

Оқу, тіл дамыту (Ана тілі, əдебиет).

Грамматика, емле тіл дамыту (Қазақ тілі).

Оқушылардың тілін дамыту, сөз дағдыларын қалыптастыру осы

кезеңдердің əрқайсысында белгілі бір тақырыптың оқытылуына сүйене отырып, соның барысында жүргізіледі. Мұнда біз мына сияқты негізгі мəселелерді үйретуді,яғни белгілі тақырыпты оқыта отырып, баланың сөздік қорын дамыту; сөздерді үйрете отырып, жаңа сөздер жасайтын формаларды меңгерту барысында оларды байланыстырып сөйлем құрауға, сөз тіркесіне; сондай-ақ ойларын ауызша, жазбаша сауатты, жүйелі, дұрыс жеткізуге, сөйлей білуге үйретуді мақсат еттік.Егер осы үшеуі (сөздік жұмысы, сөз тіркесі мен сөйлем құрау жəне байланыстырып, сөйлеуге үйрету) күнделікті өтілетін сауат ашу, грамматика, оқу сабақтарымен байланыста біртұтас жүргізіліп отырылса, тіл дамыту жұмысы да біршама жүйелі өткізіледі деуге болады. Яғни тіл дамыту осы негізгі үш бағытта қатар жүреді, өйткені сөздік жұмысы сөйлем құрау үшін де, байланыстырып сөйлеу үшін де негіз болады; ал əңгіме айтуға дайындық жасау сөз бен сөйлемсіз іске асуы мүмкін емес. Сондықтан бұлайша топтаудың өзі – шартты түрде ғана, яғни тіл дамытудың мазмұнының нені қамтитығын көрсету.

Біз психология, педагогика ғылымдарының соңғы табыстарын басшылыққа ала отырып, үлгілі мұғалімдердің озық тəжірибелеріне сүйеніп, жоғарыда атап өткен үш кезеңдерге орай, тіл дамыту мына сияқты бағыттарды қамтуы қажет:

Оқушылардың сөздік қорын дамыту.

а) жаңа сөздер үйрету жəне осы үйренген сөздерінің, сондай-ақ балалардың

бұрыннан сөздік қорында бар сөздердің мағыналарын үйрету;

ə) көркем мəтіндегі бейнелі құралдарды үйрету;

б) синонимдермен, омонимдермен жұмыс;

в) антонимдермен жұмыс;

г) көп мағыналы сөздермен жұмыс;

д) қанатты, нақыл сөздермен жұмыс;

е) мақал-мəтел, жаңылтпаштарды үйрету;

ж) оқушылардың үиренген сөздерін қолдану белсенділігін арттыру

мəселелері қамтылады.

Сөз тіркесі, сөйлемдермен жүмыс жүргізу.

Байланыстырып сөйлеуге үйрету. Мұнда балалар оқығандары мен көргендерінінің, естігендерінің мазмүнын жүйелі түрде ауызша айтып, жазбаша баяндауға үйренеді,сондай-ақ үсынылған тақырыптар бойынша материалдар жинап, жүйелеп, өз жандарынан ауызша, жазбаша əңгіме құрастыруға үйренеді.

Қазақстан Республикасының «Тілдер туралы» Заңында « Тіл – ұлттың аса ұлы игілігі əрі оның өзіне тəн ажырағысыз белгісі, ұлттық мəдениеттің гүлднену мен адамдардың тарихи қалыптасқан тұрақты қауымдастығы ретінде ұлттың өзінің болашағы - тілдің дамуына, оның қоғамдық қызметінің кеңеюіне тығыз байланысты» делінген.

Оқушылардың өздеріне айтылған сөзді тыңдай білуге, оны түсініп, сөйлесе білуі (бір - бірімен) , сұрақтарға жауап беруі, сұрақ қоя білуі мұның бəрі олардың сөздік қорының тілдің грамматикалық құрылысын дұрыс меңгеруіне байланысты. Осының нəтижесінде оқушылар…