Биология пәнінен ғылыми жоба, 9 сынып оқушыларына

Мазмұны

І. Кіріспе

ІІ. Негізгі бөлім

1.Сүттің түрлері және оларға сипаттама

2. Ешкі сүтінің ем ретінде қолданылу тарихы

3. Ешкі сүтінің құрамы

4. Ешкі сүтінің шипалық қасиеттері

5. Қазіргі қолданыстағы ешкі сүті

6. Сүт туралы мағлұматтар

ІІІ. Қорытынды

IV.Пайдаланылған әдебиеттер

Аннотация

Зерттеудің мақсаты : Ешкі сүтінің пайдасын анықтап, пайдалану жолдарын көрсету.

Зерттеудің міндеті:Халықты әр түрлі аурудан аман алып қалудың жолы – осы ешкі сүтінің емдік қасиетін пайдалану.

Зерттеудің маңыздылығы : Ешкінің сүтінің ауруға қаншалықты ем болатынын, қалай пайдалану керектігін үйреніп, іс жүзінде пайдалануға болатынында.

Зерттеу өзектілігі: Ешкі малының түрлерімен жан-жақты танысып, адам

өмірінде алатын орнынының зор екендігін анықтау.

Зерттеу жаңалығы: Ешкі сүті басқа малдардың сүтіне қарағанда емдік

қасиеті көп екенін байқадым.

Жұмыстың нәтижесі мен шешімі –Зерттеу барысында менің үйренгенім:

1.Пайдалы ақпараттарды өз бетіммен іздеу.

2.Табылған ақпараттарды сараптау

3.Шешім қабылдау алу

Жетекшінің пікірі

Оқушының бұл тақырыпты таңдау себебі қазіргі уақытта ауылдық жерде тұрып мал шаруашылығымен айналысатын адамдар баршылық. Мал шаруашылығының ішінде өзіне тиімді пайдасы мол, әсіресе денсаулығына байланысты қажеттілігіне сай шаруашылықпен айналысатындары бар. Оқушы осы бағытта денсаулыққа пайдалы деп ешкі өсіру шаруашылығымен айналысып, оның сүтінің емдік қасиетін өзекті мәселе ретінде анықтаған. Жұмыс барысында ешкі малының сүтінің құрамы, қасиеті жөнінде жазып, қазіргі таңда осы шаруашылықпен айналысып жүрген адамдармен сұқбаттасып мәлімет жинап жұмысын толықтырған. Ғылыми жұмысты оқи отырып оқушының алдына қойған мақсатына жеткенін байқауға болады.

Жетекшісі: Биология пәні мұғалімі Балтабаева С.А.

КІРІСПЕ

Ешкі сүті — жоғары азықтық және биологиялық құндылығы бар ерекше тағам өніміне жатады. Өзінің физикалық-химиялық қасиеттері мен дәміне сай ешкі сүтінің сиыр немесе басқа да ауыл- шаруашылық жануарларының сүтімен салыстырғанда тиімді айырмашылықтары мол.

Халық аузындағы аңыздар ешкі сүтінің керемет сиқырлық қасиетін, ауыр науқастардан кейін ағзаға күш беріп, айықтыратын ерекшелігін жыр етеді. Авиценна жерлестеріне кәрі жасқа жеткенде ұрпақ алдында сыйлы тұрпатқа ие болу үшін ешкі сүтін ұдайы пайдалануды ұсынған. Халық медицинасы ешкі сүтіне әлсірегендер мен азықтық аллергиясы бар балаларға қолданатын өнім ретінде ерекше маңыз береді. Ешкі туберкулезбен, бруцеллезбен, сиыр ауыратын басқа да аурулармен ауырмайды. Ешкі сүтінің сапасы сиыр сүтінен гөрі анағұрлым жоғары, біртекті, құрамында нәруызсыз азот жоқ. Оның нәруыздары аса сапалы, басқа азықтарға қарағанда тиаминге бай. Ал тиамин — «В» тобы дәрумендері арасындағы маңызды дәрумен, өмірдің әр кезеңінде пластикалық және энергиялық алмасуға қатысады. Швейцарияның таулық шипажайларында туберкулез, анемия мен рахит ауруына шалдыққандарды әу бастан-ақ ешкі сүтімен емдеген. АҚШ мамандарының пікірінше, ешкі сүті сиыр сүтіне қарағанда адамның физиологиялық қа-жеттіліктерін оңтайлы қанағаттандырады. Олардың деректеріне сай, сиыр сүтіне аллергиясы бар адамдардың көпшілігі ешкі сүтін жеңіл көтереді. Бұл пікірді итальяндық медицина қызметкерлері жоққа шығаруда. Олардың зерттеулері керісінше нә

Жалпы, ешкінің сүті мен етінің қасиетін түсінген дамыған елдер бұл істі бір ізге қойған. Швейцарияда туберкулез, қан аздық, рахит, буын, тері ауруына шалдыққандарды әу бастан-ақ ешкі сүтімен емдеген. АҚШ секілді дамыған мемлекеттер ешкі сүтін жас нәрестелерге беру үшін арнайы дайындайды. Сондай-ақ ешкі өсіріп, одан тәуір табыс тауып отырған елдердің де қатары көп. Мәселен, әлемде бір милиардқа жуық ешкі бар болса, оның көбі, яғни 180 миллионы Қытайда екен. Үндістанда — 130, Пәкістанда — 50, Иранда — 30 миллион ешкі бар. Ал Қазақстандағы ешкінің 155 мың 600-і — Ақтөбе облысының еншісінде екен [1].

Зерттеу мақсаты: Ешкі сүтінің емдік қасиеттерін анықтап, пайдалану жолдарын көрсету.

Зерттеу міндеттері:

«Ешкі сүтінің пайдасы» жайлы толық білу арқылы, қазақтың ұлттық салт-дәстүрін насихаттау және оны салауатты өмір салтын ұстануда пайдалану жолдарын көрсету;

Ешкі сүтінің зерттелу тарихын анықтау;

Ешкі сүтінің химиялық құрамын зерттеп, салыстыру:

Зерттеу жұмысы барысында алған білімін, үйренген, оқыған, танысқан мәліметтерін шынайы өмірмен байланыстыра білу.

Зерттеу әдістері: баяндау, салыстыру, ой-толғаныс, сипаттау, ойлау, зерттеу, талдау.

Практикалық маңыздылығы: зерттеу жұмысы барысында алынған мәліметтерді халқымыздың салт-дәстүрін танып білуде және әр түрлі аурулардың алдын-алуға, күнделікті өмірде денсаулықты нығайтуға пайдалануға болады.

НЕГІЗГІ БӨЛІМ

Сүттің түрлері және оларға сипаттама

Сүт — ұзақ уақыт ағзаның дамуы мен өмірге қажетті дәрумендері бар табиғи өнім. Сүт тамақтану рационының құрамды бөлігі, оның ағзаға сіңуін жақсартады. Сүттің құрамында адам ағзасына қажетті заттардың (белок, май, көмір қышқылы, минералды заттар, дәрумендер) жеңіл сіңетін формалары бар.Қышқыл сүт өнімдерінің құрамында ағзаға жеңіл сіңетін негізгі тағамдық заттар бар, сонымен қатар олардың құрамында қосымша пайдалы тұтыну сапасы да бар. Олар тәбетті ашатын, асқазан сөлін шығаруда бір қалыпты ұстайтын көмір қышқылын, сүт қышқылын және басқа да дәмдік заттарды құрайды. Бұл тағамдардың тірі микроорганизмдері адам ішегінде улы заттардың пайда болуына кедергі болу үшін қызмет етеді.

Қышқыл сүт өнімдерінің диеталық, емдік қасиеттері бар (қымыз, айран, ірімшік, т.б).Сүзбе және сары майда жоғары тағамдық және биологиялық құндылығынан басқа адам ағзасына маңызды энергетикалық қасиет береді.Дамыған елдерде тұрғындардың тамақтану калориясы май мен көмірқышқылдарын артығымен қолдану, дене шынықтырумен аз айналысу салмақ қосуға және әр түрлі ауруларға әкеп соқтырады. Сондықтан аз калориялы сүт өнімдерін шығару көзделіп отыр. Сүт өнімдерінің калориялылығын азайту, майлылығын азайту және толық жою немесе тағамның билогиялық құндылығын арттыру арқылы іске асады.Тамақтану және сүт өнімдерінің шығаруды сиыр сүтімен қатар, ауылшаруашылық жануарлардың – ешкі, қой, бие, түйе және т.б сүттері пайдаланылады. Бұл жануарлардың сүттері құрамындағы заттардың саны және сапалық құрамындағы белок пен майдың да ерекшеліктері бар.

Қой сүті. Сиыр сүтімен салыстырғанда қой сүтінде 1,5 есе май мен белоктар бар. Белок пен тұздың көптігіне қарай қышқылдық қасиеті де жоғары (20-28ºТ). Сүттің майлылығы 5,4 – 8,5% құрайды. Қой сүті майының еру температурасы -35-38ºС, сиыр сүтіне май түйіршіктері ірі. Қой сүтінің биологиялық құндылығы жоғары. Құрамында аминқышқылдары, С,В,В1, В2 дәрумендері бар. Бұл – сарғылт түстес, өзіне тән иісі және тәтті дәмді ақшыл сүт. Негізінен тұзды сүзбелер жасау үшін қолданылады.

Ешкі сүті химиялық құрамы және кейбір қасиеттері бойынша сиыр сүтіне ұқсас. Құрамында белок, май және кальций бар, бірақ каротин аз. Сиырдыкімен салыстырғанда май түйіршіктері ұсақтау. Ешкі сүтін адам ағзасы тез сіңіреді, балаларды тамақтандыру үшін қолданылады.

Бие сүтін альбуминді деп те атайды. Оның көгілдір түстес тәтті дәмі бар. Сиыр сүтінен ерекшелігі, оның құрамында лактоза көп, май, тұз және белок аз. Ол ірігінде қоюланбай, ұсақ түйіршіктер секілді болады. Сүттің қышқылдылығы 5-7ºТ С витамині 250-330 мг/кг болады. Сүттің майы тез ерігіш, май түйіршіктері сиырдікіне қарағанда ұсақ. Бие сүтінің бактерициттік қасиеті жоғары құрамы және қасиеті жағынан сүтінен айырмашылығы аз. Бие сүтінен емдік қасиеті бар қымыз жасалады. Сүт және сүт өнімдерін нан пісіру, кондитерлік, макарон және тамақ дайындау кәсіпорындарында қолдану тағамның құндылығын арттырып, дайындалатын өнімнің түрлерін көбейтуге ықпал етеді. Тағам өнімдерін алу үшін пастеризацияланған сүт, кілегей, құрғақ және қоймалжың сүт, қаймақ, сүзбе, іріткі, сары май қолданылады

Ешкі сүтінің ем ретінде қолданылу тарихы

Жануар сүтін тағам ретінде адам ең алғаш рет біздің заманымызға дейін 8-9 мыңжылдықта, Орта Шығыс халқы қой мен ешкіні қолға үйреткен кезде қолдана бастады. 7 мыңжылдықта қазіргі Түркия территориясында адамдар сиыр баға бастады, сөйтіп адамзат өз тағамын қазіргі ең танымал өнімдерінің бірімен байытты. Мал сүттерінің ішінде емдік қасиеті ең жоғарғысы –ешкі сүті Еті желге, сүті емге пайдаланылған ешкі малы. Біздің заманымызға дейін египеттіктер сүтті емдік мақсатта қолданған. Ежелгі Рим мен Грецияның дәрігерлері мен ғалымдары сүтті құрт ауруы, тұз байлану, қан аздықты емдеу үшін ұсынған. Қазіргі дәрігерлер сүтпен тұз байлануды, жүйке жүйесінің бұзылуын, ас қорыту мүшелерінің ауруларын, қан аздықты емдейді. Диетологтар сүт өнімдері тәуліктік рационның 1/3 нәрлілігін құрауы тиіс деп санайды. Ал денсаулық туралы ең көне ғылым - Аюрведа – сүтті ғаламдағы ең құнды өнім деп есептейді, себебі ол адамның физикалық және рухани дамуына жағдай жасайды – сүт психиканың бұзылуымен байланысты ауруларды: ашушаңдық, тынышсыздық, зорығуды емдейді, ұйқы қашудан арылтып, тыныштандырады. Ежелгі дәрігерлер де сүтті ем ретінде санаған: Гиппократ оны көк жөтел науқастарына берген, Авиценна сүттің әлсіз бал

3.Ешкі сүтінің құрамы

Ешкі сүті — жоғары азықтық және биологиялық құндылығы бар ерекше тағам өніміне жатады. Ешкі сүті өзінің физикалық-химиялық қасиеттері мен дәміне сай ешкі сүтінің сиыр немесе басқа да ауыл- шаруашылық жануарларының сүтімен салыстырғанда тиімді айырмашылықтары мол. Ешкі сүті де сиыр сүтіндей казеиндік топқа жатады. Бірақ ешкі сүтінде сиыр сүтіндегі аллергиялық серпіндердің көзі саналатын — альфа-ls-казеин жоқ. Сондықтан ол сиыр сүтіне аллергиясы бар адамдар үшін ұсынылады. Құрамында бета-казеин мол болуына байланысты, ешкі сүті әйелдердің емшек сүтіне жақын. Ешкі сүті нәруыздарының көпшілігінің құрамында альбуминнің мол көлемі болуына байланысты, құрамдас бөліктерге ыдырайды, яғни қорытылмаған күйінде сіңбей, ұсақ үлпектер түрінде ұюға ұшырайды. Сондықтан ол ағзаға жеңіл сіңіп, ас қорыту жүйесінің бұзылуына жол бермейді. Құрамында лактозаның төмен мөлшері (сиыр сүтінен 13% кем, әйелдердің емшек сүтінен — 41% кем) болуы — бұл өнімді лактоза жеткіліксіздігі бар адамдар үшін қолдануға мүмкін етеді. Ешкі сүтіндегі май ағзаға жақсы сіңіріледі және 4,0-4,4% майлылықта ешкі сүті 100 пайыз сіңеді. Ешкі сүтінде адам ағзасының тіндерінде холестерин жиналуына қарсы тұратын ерекше метаболикалық

Ешкі сүті химиялық құрамы жағынан сиыр сүтіне жақын (1-кесте).

1-кесте. Ешкі сүтінің химиялық құрамы

Сүт түрлері

май

ақуыз

лактоза

Минералды заттар

Құрғақ зат тектер

Ешкі сүті

Сиыр сүті

Ерте кездерде асқазаны, бүйрегі ауыратын адамдарға ешкі сүтін беріп емдеген. Ешкіден күніне 4 литрге дейін сүт сауылады. Ешкі сүті көбінесе ірімшік, айран және т.б. тағамдар дайындауға пайдаланылады. Жоғарыда келтірілген артықшылықтарынан басқа ешкі сүтінде көп кальций (143.0 мг), магний (14.0 мг), фосфор (89.0 мг), марганец (17.0 мкг), мыс (20.0 мкг), А (0.1 мг), В (0.04 мг), С (2.0 мг) және Д (0.06 мг) дәрумендері, аскорбин қышқылы бар (2-кесте).

В12 дәруменінің құрамына кіретін және қан өндірімі үрдістеріне жауап беретін кобальттың мөлшері сиыр сүтімен салыстырғанда ешкі сүтінде 6 есе көп. Сүттің құрамында кальцийдің мөлшерінің мол болуы — жүрек-қантамыр жүйесіне оңтайлы әсер етеді. Бірақ ешкі сүті сиыр сүтіндей темірге бай емес. Темір қандағы гемоглобиннің түзілісіне ғана емес, төтемелік жүйенің қалыпты жұмысы мен мінез-құлық сипатының сәйкестігін қамтамасыз ету үшін де қажет. Дегенмен ешкі сүтіндегі темір сиыр сүтіндегіден гөрі жақсы сіңеді. Бірақ әйелдердің емшек сүтінің сіңу дәрежесіне жете бермейді.…