Биологияны оқытудағы зерттеушілік қабілет бағдарламасы

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ

Каипова Рыскүл Укубаевна

Каипова Рысхан Алтаевна

БИОЛОГИЯ ПӘНІН ОҚЫТУДА ОҚУШЫЛАРДЫҢ ЗЕРТТЕУШІЛІК-

ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ЖӘНЕ ТАНЫМДЫЛЫҚ ҚАБІЛЕТТЕРІН АРТТЫРУ

АВТОРЛЫҚ БАҒДАРЛАМА

ҚР, 2023 жыл

УДК 373 (072) ББК 74.262.8 К 78

Авторлары: Тараз қаласы, Қ.Тұрысов атындағы №53 мектеп- гимназиясының биология пәні мұғалімі Каипова Рыскүл Укубаевна Тараз қаласы, Тұрар Рысқұлов ауданы, Т. Рысқұлов атындағы мектеп- лицейінің биология пәні мұғалімі Каипова Рысхан Алтаевна

Пікір білдіруші: Өтелбаева Ақмарал Болысбекқызы – химия ғылымдарының докторы, М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университетінің профессоры. Қазақстанның педагогикалық академиясының әдістемелік кеңесінде авторлық бағдарламаны шығару туралы қаралды, Хаттама №53, 10.01.2023 жыл «Биология пәнін оқытуда оқушылардың зерттеушілік-шығармашылық және танымдылық қабілеттерін арттыру әдістемесі» тақырыбындағы авторлық бағдарлама. Жалпы орта мектептің биология пәні мұғалімдеріне арналған. Шымкент қаласы, Республикалық «Жебе» баспасы. 2023 жыл, 109-беттен тұрады.

Бұл авторлық бағдарламада биология пәнін оқытуда оқушылардың зерттеушілік-шығармашылық және танымдылық қабілеттерін арттыру әдістемесі жайлы құнды мәліметтер қамтылған.

ISBN 978-601-7046-31-6

УДК 373 (072)

ББК 74.262.8

К 78

© Каипова Рыскүл Укубаевна

Каипова Рысхан Алтаевна «Жебе» баспасы, 2023 жыл Кіріспе Биологияны оқытуды ұйымдастыруда пән мұғалімі оқушылардың логикалық ойлау қабілетін дамытуы, қажетті біліммен қамтамасыз етуі, олардың есеп шығаруы іскерліктері мен дағдыларын қалыптастыруы айтпаса да түсінікті. Оқыту сапасын арттыру, өмірмен практиканы байланыстыру да күн тәртібінен түскен емес. Оны шешудің бірден-бір жолы, атап айтқанда көрнекілік принципті компьютерлік технология құралдары арқылы жүзеге асырудың дидактикалық негіздемесін жасауға келіп тіреледі. Өйткені, көрнекі түрде оқыта отырып, материалды игеруге ғылымилық және көрнекілік, белсенділік принциптерімен қамтамасыз етіп, оқушылардың логикалық ойлауын, эстетикалық қабылдауын, еңбектің қандай да бір түріне шығармашылықпен қарау деңгейін дамытып, жетілдіре түседі. Ал «Көрнекілік» термині негізінен үш мағынада: объект ретінде, қандайда бір заттың қасиеті ретінде, адам баласының қандай да бір іс- әрекеті ретінде қолданылады. Көрнекілік түсінігі компьютерлік технологияның пайда болуына орай, соңғы жылдары едәуір өзгерістерге ұшырады. Осыған байланысты 7-11 сыныптарда биология пәнін оқытуда компьютерлік технология құралдарын қолдану арқылы көрнекілік принципті жүзе

Биологияны оқытудағы көрнекілік принципі

және оның компоненттік құрылымы

Көрнекілік адамның заттар немесе құбылыс жайлы ақпараттың берілуі мен оны қабылдауды оңайлату қажеттілігінің туындауымен бір мезгілде пайда болды. Оның куәсі бізге ертеден жеткен жартастағы суреттер болып табылады. Көрнекілік – оқыту, жазу өнері пайда болғанға дейін туындаса керек. Ежелгі Египет, Рим, Грек елінде ол кеңінен қолданысқа ие болған [5]. Ақпаратты ауызша және жазбаша сөйлеу тілі арқылы жеткізудің жетілуі, сонымен бірге абстрактілік ойлаудың дамуы, көрнекі оқыту әдісінің кең тарауына ықпал етті. Оқытудағы көрнекілік принципінің мәні туралы Ж.Б.Қоянбаев, Р.М.Қоянбаев былай дейді: «Оқыту үдерісінде сөз бен іс, теория мен практика өзара байланысты болады. Әртүрлі көрнекілікті қолданудың нәтижесінде сабақ әрі түсінікті, әрі қызықты болып өтеді. Мысалы, жоғары сыныптарда сабақты демонстрациялап өткізу өте тиімді және нәтижелі болады. Көрнекілік абстракты ұғымды игеруге әсер етеді. Сонымен, көрнекілік принципінің оқыту материалдарын, әсіресе, теориялық ережелерді терең оқуда, берік есте сақтауда алатын орыны ерекше» [6]. Ә.Бидосов [7] көрнекілік принципін жүзеге асыру нақтылық пен абстрактылықтың бірлігі ретінде атап көрсеткен. Мұның мәні оқытудың әрбір сатысында, білім игеру

болып табылады. Сонымен қатар оқу үдерісіне көрнекілікті пайдаланғанда бірқатар әдістемелік талаптарды орындаған жөн екені ескеріледі: көрнекі құралдар сабақтың мақсатына сәйкес іріктелуі тиіс, көрнекі құралдарды пайдаланғанда оқушылардың оларды дұрыс қабылдауын қамтамасыз ету үшін, құралдың неғұрлым маңызды жақтарына назар аударған жөн; сабақта көрнекі құралдар шамадан тыс көп болмағаны яғни мақсатқа жетуге қажеттілерін ғана пайдаланған маңызды. Егер сабақ кезінде бірнеше көрнекі құрал көрсетілуі керек болса, олардың бәрін бір уақытта емес, әрқайсысын қажетінше кезегімен пайдаланған орынды. Сабақ кезінде мұғалімнің өзінің баяндауы мен көрнекілікті үйлестіруі елеулі роль атқарады. Дидактикада үйлестірудің екі тәсілі белгілі. Біріншісінде көрнекі құрал мұғалімнің түсіндіруінен бұрын көрсетіледі. Бұл жағдайда мұғалім оқушылардың іс-әрекетін, байқағыштығын бақылай отырып, керегінше мағлұмат алуына жетекшілік етеді. Екіншісінде көрнекі құралды көрсетуден бұрын мұғалім оқу материалын түсіндіреді. Бұл екі тәсілдің біріншісі тиімдірек, себебі ол қажетті білімді меңгеруді қамтамасыз етумен бірге, оқушылардың байқағыштық қабілеттерінің өрістеуіне көмектеседі. Бірақ, көрнекі құралдарды шамад