Бір құрамды сөйлемдер сабақ жоспары

I. Гапнинг грамматик асосига кўра турлари ҳақида умумий маълумот.

II . Бир составли гаплар ва уларнинг турлари ;

Эгасиз бир бош бўлакли гап ва уларнинг турлари ;

Шахси маълум гаплар

Шахси номаълум гаплар

Шахси умумлашган гаплар

Шахси топилмас гаплар

Атов гаплар

www.aim.uz

Шаклан бир бош бўлакли гаплар даставвал 2 гуруҳга ажратилади:

1. Эгасиз бир бош бўлакли гаплар

2. Кесимсиз бир бош бўлакли гаплар

www.aim.uz

Эгасиз бир бош бўлакли гаплар

Бундай гаплар шаклан фақат кесим таркибидан иборат бўлиб ўз навбатида иккига бўлинади:

1) эгаси топиладиган гаплар;

2) эгаси топилмайдиган гаплар .

www.aim.uz

Эгаси топиладиган гаплар

Эгаси топиладиган гапларда шахс таса в вури турлича бўлади.

Шунга кўра бундай гапларни 3 га ажратиш мумкин:

1) шахси аниқ гап;

2) шахси ноаниқ гап;

3) шахси умумлашган гап.

www.aim.uz

Шахси аниқ гап

Шахси аниқ гапнинг кесими кўпинча феъл билан, баъзан от ёки сифат билан ифодаланиб, ҳаракатни бажарувчи шахсни аниқ кўрсатиб туради.

Шахсни аниқ гапларда эга лексик жихатдан шаклланмайди ва бунга хеч қандай эҳтиёж ҳам бўлмайди, чунки бош бўлак таркибидаги тусловчилар шахсни аниқ кўрсатиб туради.

Шахси аниқ гапнинг кесими хабар, буйруқ - истак, шарт майлида ифодаланади:

...Бу йигит хақида очерк ёзишни ўйлай бошладим. (О. Ёқубов) Тўхтатинг, тушаман,- деди

чўчинқираб. (Ч. Айтматов) Агар уни жазолайдиган бўлсангиз қаттиқ изтироб чекаман. ( Ю. Семёнов )

www.aim.uz

Шахси ноаниқ гап

Шахси ноаниқ гап нинг кесими феъл билан ифодаланиб, ҳаракатни бажарувчи шахсни аниқ кўрсатиб турмайди. Шахси ноаниқ гапнинг бош бўлаги 3- шахсга қаратилиб, бажарувчи шахс ноаниқ бўлади. Бундай гапнинг ке си ми хабар, шарт, буйруқ – истак майлининг 3 – шахс кўплик шакли билан ифодаланади.

Масалан, Ойкўлликларни яхши гаплар билан йўлдан қ айтаришди . (П. Қодиров) Меҳмонларни кутиш учун боққа дастурхон тайёрлаб қўйишсин . (С. Аҳмад)

www.aim.uz

Бош бўлаги кўпинча феъл билан, баъзан сифат ёки от билан ифодаланиб, умумга қаратилаган бир бош бўлакли гап шахси умумлашган гап дейилади.