Blender бағдарламасына арналған әдістемелік құрал

7-күн

1-сабақ. Модельдеу және 3D модельдеу

Модельдеу – бұл көп қырлы ғылым, себебі модельдеу әртүрлі болады. Жалпы алғанда, модельдеу үдерісі кезінде модель-объект құрылады, оның мақсаты – зерделеу кезінде түпнұсқа объектінің орнын басу. Бұл ретте, модельде түпнұсқаның аталған зерттеу үшін маңызды қасиеттерінің болуы шарт, ал осы тәжірибе үшін маңызсыз нәрселерді елемеуге де болады.

Қазіргі кезде арнайы бағдарламаларды қолдана отырып, объекті немесе құбылыстың сипаттамасы компьютер жадында сақталатын компьютерлік модельдеу кеңінен қолданылады. Өз кезегінде, компьютерлік модельдеу де әртүрлі болады. Мысалы, математикалық: кез-келген құбылыс немесе үдеріс математикалық формулалар арқылы суреттеледі, ал есептердің барлығын компьютер орындайды.

Графикалық модельдеуде құбылыс немесе үдерісті визуалдау жүзеге асырылады. Құбылыс күрделі болғандықтан, оны айқын көзге елестету қажет болғанда, графикалық модельдеуге жүгінеміз. Бұл жерде 3D модельдеудің, яғни объекті моделін үшөлшемді кеңістікте жасаудың рөлі маңызды.

Шынайы уақытта модельдеуді ерекше атап өткен дұрыс болады, ол кезде жасалып жатқан нәрсе сыртта не болып жатқанын біліп тұрады, басқа сөзбен айтқанда, шынайы әлем объектілерімен әрекеттеседі. Шынайы уақыт жүйесіне мысал ретінде ойынды атауға болады. Алайда, шынайы уақытта модельдеуді қолдану саласы әлдеқайда кең әрі оның тәжірибелік және ғылыми маңызы зор.

Төрт өлшемді кеңістік

Кеңістікті өзара перпендикуляр үш ось-өлшем: X, Y және Z ретінде қабылдап үйренгенбіз. Бұл адамның заттың ұзындығын, ені мен биіктігін қабылдауына сәйкес келеді. Сонымен қоса, объектілер өз қасиеттерін, соның ішінде үшөлшемді кеңістікте орналасу қалпын да өзгерте алады. Қасиеттерін өзгерту төртінші өлшем – уақыт бойында жүзеге асады. Осылайша біз, төрт өлшемді кеңістікке қол жеткіземіз.

Төрт өлшемді кеңістік құру үшін 3D модельдеуге анимация қосу керек.

Blender

Blender үшөлшемді графика мен анимация құруға арналған қосымшалар тобына жатады. Ол салмағының жеңілдігімен, еркін бағдарламалық жасақтама ретінде таратылатынымен, өзіндік интерфейсімен ерекшеленеді, оның өзіндік ойын қозғалтқышы – Blender Game Engine (BGE) бар.

Осы қозғалтқыштың мүмкіндігін пайдалана отырып, десктопқа арналған интерактивті модель немесе ойын дайындауға болады. Сонымен бірге, Blend4Web деп аталатын платформа бар, оны Блендерге қосып, браузерде ойнатылатын интерактивті 3D графика құруға болады. Blend4Web – BGE-ге қосымша емес, оның баламасы.

2-сабақ. Blender интерфейсі

Егер Блендерді бірінші рет қоссаңыз немесе бұған дейін графикаға арналған кәсіби қосымшалармен жұмыс істеп көрмесеңіз, алғашында Блендердің интерфейсі сізге қорқыныш ұялатуы мүмкін. Уайымдамай-ақ қойыңыз, Блендерде барлығын икемдеуге болады, ал экранда көріп отырған құбыжықтар сізге керек болмайды. Әсіресе, бастапқы кезде.

Блендер интерфейсінің кем дегенде екі ерекшелігін атауға болады. Біріншіден, онда бір-бірін жауып тұратын терезелер пайдаланылмайды. Яғни, бірнәрсені жеке терезеде ашсаңыз да, ол терезе басқа терезелердің жұмысын бұғаттамайды. Екіншіден, негізінен пернелер комбинациясын пайдалануға иек артылған. Егер басқа қосымшаларда барлық пәрмендердің жедел пернесі бар деп айта алмасақ, Блендер интерфейсінде, керісінше, әрбір пернелер комбинациясына сәйкес келетін элемент бола бермейді.

Сонымен бірге, Блендерде, әдеттегі пернелермен қатар NumLock жиі қолданылады. Сондықтан қысқартылған емес, қалыпты пернетақта болғаны дұрыс. Қысқартылғандарда сандық пернетақтаға ауысуға болғанымен, бұл ретте қалыпты пернелердің біраз бөлігі бұғатталып қалады.

Блендердің бас терезесін ұйымдастыру қағидатын есте сақтаған дұрыс:

Бас терезе облыстарға (areas) бөлінген. Облыстар саны мен олардың көлемін ауыстыруға болады.

Әр облыста бір редактор (editor) бар. Облыстағы редакторларды ауыстыруға болады.

Редактор аймақтардан (regions) тұрады. Олардың көпшілігін жасыруға болады. Аймақтар көлемі мен орналасқан орнын ауыстыруға болады.

Аймақтарға қойындылар (tabs) кіреді. Бір уақытта аймақтың бір қойындысының мазмұны ғана көрсетіледі.

Аймақтың койындысында үстелдер (panels) болады. Оларды жиыруға, жаюға, орындарын ауыстыруға болады.

Үстелдерде немесе аймақтардың өзінде әртүрлі басқару элементтері (батырмалар, өрістер, қозғалтқыштар, тізімдер және т.б.) болады.

Әул баста Блендер терезесі бес облысқа бөлінген. Тиісінше бес редактор ашылады. Олар: Info, 3D View, Timeline, Outliner, Properties – Ақпарат, Үшөлшемді түр, Уақыт шәкілі, Объектілер менеджері, Сипаттар.

Әрбіреуінің тақырыпшасының сол жағында басқа редакторларға ауысуға мүмкіндік беретін белгішелер орналасқан ашылмалы тізім бар. Редактор тақырыпшасы (header) – оның аймақтарының бірі. Ол өз редакторының астында немесе үстінде тұрады.

Төмендегі суретте 3D View редакторының тақырыпшасындағы редакторлардың арасында ауысуға арналған тізім көрсетілген. Тізімнен басқа редакторды таңдауға болады. Содан кейін ол тиісті салаға (area) ауысады.

Блендерде алдын ала дайындалған бірқатар экран (screens) болады – бас терезе өз редакторлар жинағы бар салаларға бөлінген. Осындай әр экран белгілі бір міндетті орындауға бейімделген, мысалы, анимация жасау. Әдетте Default атты экран таңдалады. Экран ауыстырғышы Info редакторының тақырыпшасында болады.

Қажет болған жағдайда, экрандардың өз нұсқаңызды сақтауға және барларын алып тастауға болады ("+" және "x" батырмалары).

Блендердің басты редакторы 3D View болып табылады. Соның үлгісінде редактордың қалай құрылғанын қарастырайық. Редакторлар бір-біріне ұқсамайтынына қарамастан, ортақ қағидаттар сақталған.

3D View-дің төрт аймағы бар:

Бас аймақ (Main region). Онда үшөлшемді модельдер, камералар, шамдар және т.б. болады.

Тақырыпша (Header), онда мәзір, бірқатар батырмалар vty ашылмалы тізімдер болады. Әдепкі қалып бойынша редактордың астына орналасады. Alt + F9 басу арқылы жасырылады және жайылады.

Құралдар сөресі (Tool shelf). Әдетте сол жақта болады. Т пернесімен жиырылып/жайылады.

Сипаттар аймағы (Properties region). Оң жақта болады. Әдетте жасырын тұрады. Жедел перне – N.

Аймақ жасырын тұрғанда оның орнына редактор шекарасында кішкентай плюс белгісі тұрады. Оны шерткен кезде, жедел перне сияқты, аймақ ашылады. Жедел пернені басқан кезде тінтуір меңзері тиісті редактор шегінде болу керек. Әйтпесе, пәрмен басқа редакторға қатысты болады. Ескертпе: Ubuntu-да пернетақтада орыс жаймасын қосқан кезде әріптік пернелер жұмыс істемеуі мүмкін.

Құралдар сөресінде үстелдері бар қойындылар, ал сипаттар аймағында – тек үстелдер болады. Төменде құралдар сөресінің скриншоты көрсетілген.

Басқа редакторларда қойындылар басқаша көрсетілуі мүмкін (белгіше немесе батырма түрінде, көлденеңінен орналасуы мүмкін).

Тәжірибелік жұмыс

Әр редактордың шекарасын тез табу үшін әрі Блендер интерфейсінің түрлі бөліктері олардың қайсысына жататынын түсіну үшін облыстардағы редакторларды әрі-бері ауыстырыңыз. Шатасып қалсаңыз, Ctrl + N басыңыз. Сосын бірден Enter-ді басыңыз немесе меңзердің астында пайда болатын батырманы шертіңіз.

Бұл ретте бастапқы файл жүктеледі.

Блендерде редакторды барлық немесе барлық дерлік терезеге жаюдың бірнеше тәсілі бар. Олардың бірі: Ctrl + жоғары жебешесін басу. Бұл ретте тінтуір меңзері жайғыңыз келіп отырған редактор шегінде болу керек. Осы комбинация оны бүкіл емес экранға ашады. Яғни өзі мен Info-дан басқа барлық редакторлар жасырылады. Бастапқы жағдайға келу үшін: Ctrl + төмен жебешесі. Осылайша әртүрлі редакторларды жайып көріңіз.

3D View-де барлық аймақтарды тауып, оларды жасырып және ашып көріңіз.

Ескертпе. Басқа қосымшаларда сияқты, Блендерде әр пәрменді бірнеше тәсілмен орындауға болады. Мысалы, 3D редакторға объектіні қалқыма мәзір, құралдар сөресі немесе тақырыпша мәзірі арқылы қосуға болады. Осы курста негізінен біреуі туралы сөз болады.

4-сабақ. Сыртқы түрі мен бастапқы файлды теңшеу

Блендерді бірінші рет қосқан кезде оның түс сұлбасы мен шрифт мөлшері сізге ұнамауы мүмкін. Оларды User Preferences (Пайдаланушы бапталымдары немесе Параметрлер) редакторы арқылы өзгертуге болады.

Бұл редакторды әдетте Info (File → User Preference) редакторының мәзірі арқылы жеке терезеде ашады.

Кез келген редакторды жеке терезеде ашуға болады. Ол үшін көрсеткіні облыс (area) бөлгішіне апарып, Shift пен тінтуірдің сол батырмасын басып тұрып, тінтуірді аздап шетке қарай тарту керек. Облыс бөлгіштері диагональ жолақтардан құрылған кішігірім үшбұрыш сияқты болып көрінеді, олар облыстың жоғарғы оң және төменгі сол бұрышында орналасқан. Облыс жаңа терезеде қайталанады. Негізінен бұны екі монитормен жұмыс істегенде пайдаланған дұрыс.

User Preferences редакторы екі аймақтан тұрады, олар: бас және төменде орналасқан тақырыпша. Бас аймақта Interface, Editing, Input, Add-ons, Themes, File, System қойындылары болады.

Бапталымдар көп. Бірінші кезде шрифт мөлшерін өзгертумен (Interface → Scale жолағы) және бар тақырыптардың бірін таңдаумен шектелуге болады.

Өзгерткеннен кейін редактор тақырыпшасында орналасқан Save User Setting батырмасын басуды ұмытпаған дұрыс. Енді Блендерді қайтадан ашқан кезде оның интерфейсінің сыртқы бейнесі басқа болады.

Блендердің өзіне қатысты User Preferences бапталымдары мен бастапқы файл бапталымдарын шатастыруға болмайды. Бұл файл сіз жаңа жоба құрған кезде жүктеледі. Сонымен бірге бастапқы файлды да өзгертуге болады.

Жоба файлдарында (.blend кеңейтімі бар) Блендер объектілерден, олардың сипаттары мен басқалардан басқа, нақты осы жобаға қатысты белгілі бір редакторларды қамтитын облыстардың орналасуын және интерфейстің басқа да бапталымдарын сақтайды.

Жаңа жоба құрған кезде бастапқы файл үнемі өзінің бапталымдарымен жүктеледі. Сондықтан сіз бес редактор мен кубты үнемі көресіз.

Егер сізге куб пен Timeline редакторы керек болмаса, онда оларды алып тастауға болады. Содан кейін Info редакторынан File → Save Startup File таңдау керек. Енді жаңа жобалар кубсыз және уақыт шәкілінсіз ашылатын болады.

Кейіннен File → Load Factory Settings таңдай отырып, бастапқы файлдың әзірлеуші белгілеген бапталымдарына қайтуға болады. «Зауыттық» бапталымдармен бірге тақырып жүктеледі. Тағы да қайтадан Save Startup File пәрменін орындау керек (бұл жағдайда сіз User Preference арқылы орнатқан тақырып қалады).

Бастапқы тақырыпқа қайту үшін, User Preference → Themes-та редактор тақырыпшасында Reset to Default Theme басу керек, содан кейін Save User Settings басуды ұмытпаңыз.

Облыстардың бапталымы

Редакторлар орналасқан облыстардың өлшемін олардың шекарасын созу арқылы өзгереді.

Блендер терезесін көп облысқа бөлуге, сондай-ақ біріктіру арқылы олардың санын азайтуға болады.

Бұны істеудің жолдарының бірі – тінтуірдің оң батырмасымен облыстар арасындағы шекараны шертіңіз. Area Options мәтінмәндік мәзірі пайда болады, онда екі бөлім болады: Split Area (облысты бөлу) және Join Area (облысты біріктіру).

Split Area таңдаса, редакторда сұр жолақ пайда болады. Ол тік немесе көлденең болуы мүмкін. Бағдар (тік әлде көлденең болатыны) пернетақтаның Tab пернесімен ауыстырылады. Тінтуірдің сол жақ батырмасымен шертсе, облыс осы жолақ бойынша бөлінеді. Бұл ретте облыстарда бірдей редакторлар болады. Тінтуір меңзері орналасқан облыс қана бөлінеді.

Облыстарды біріктірген кезде жұтылатын облыс қоюланып жебешемен көрсетіліп тұрады. Барлық облысты біріктіруге болмайды. Біріктіру бағытына байланысты, облыстардың не биіктігі, не ені бірдей болу керек.

Орыс тіліндегі Блендер

Блендер интерфейсін орыс тіліне аударуға бола ма? Иә, болады. User Preferences редакторының System қойындысы арқылы. International Fonts (Халықаралық қаріптер) жалаушасын орнату керек. Language ашылмалы тізімінен Russian (Орыс) таңдайсыз. Сіздің нені аударғыңыз келгеніне байланысты, Interface, Tooltips, New Data батырмаларын басыңыз.

Келесі сұрақ – оны істеу қажет пе? Блендер – командалары көп күрделі орта, онымен жұмыс істеген аздап болса да бағдарламалауға ұқсас. Барлығы бірдей болғанда сіздің өзіңізге де түсіну әрі бағдарлау оңай болар.