Жәңгір мектебі туралы Қазақстан тарихынан баяндама

АЛҒАШҚЫ БІЛІМ ОРДАЛАРЫ

Кошербаева Айгерим Канапияевна

Маңғыстау облысы, Мұнайлы ауданы «№9 жалпыбілім беретін мектеп»КММ Эл.почта: [email protected]

Қазақ даласындағы тұңғыш білім ордасы яғни алғашқы училище Бөкей ордасында пайда болды. Халық арасында «Жәңгір мектебі» деген атаумен белгілі болған бұл білім ордасы 1841 жылы Бөкей ордасының ханы Жәңгірдің бастамасымен ашылды.

Сондай-ақ, мектепті ұстап тұру шығындары мен мұғалімдердің жалақыларын хан Жәңгір өз қалтасынан төлеп отырған. Зерттеушілердің айтуынша, мектептің алғашқы ұстазы да өзі болыпты. Шәкірттерінен сынақты өзі қабылдап, барлық оқу процесін қадағалауында ұстайды. Жәңгір мектебінің алғашқы ұзтазы деп есептелетін татар Садриддин Аминов шын мәнінде Жәңгір ханның мектеп ісі бойынша көмекшісі қызметін атқарған.

Зерттеу деректеріне қарасақ, Жәңгір ханның қазақ даласында мектеп салу мәселесін ХІХ ғасырдың 30-шы жылдарында-ақ ойластыра бастаған. Белгілі ғалым Қазыбай Бозымовтың деректерінде Жәңгірдің мектеп ашу ісін 1826 жылдың жазынан бастап жоспарлай бастаған. «Жәңгірдің мұндағы басты мақсаты - мектеп ашу арқылы қазақ балаларының Қазан университеті мен Орынбордағы Неплюев кадет корпусына, сол секілді Ресейдің басқа да жоғары оқу орындарына түсуіне жол ашу еді. Осы мақсатта көп жұмыстар атқарды. Алдымен бастауыш мектептері бар мешіттер салу мақсатында ел ішіндегі жағдайы бар азаматтарды қаржы бөлуге міндеттейтін арнайы жарлық шығарды. Патша сарайындағы лауазымды тұлғаларға, Орынбор әскери губернаторы П.К.Эссенге Ордада қазақ балаларына арнап орыс тілінде білім беретін мектеп ашу қажеттігін дәлелдеп хаттар жазды. Жәңгірдің мектеп ашу жөніндегі арманы тек он бес жылдан кейін барып іске асты. Нәтижесінде 1841 жылы 6 желтоқсанда қазақ даласында қазақ балалары үшін тұңғыш мектеп ашылды», - дейді Қазыбай Бозымов.

1841жылы Жәңгірдің Ш.Нұралиевке жазған хатында былай деген:

«Сіздерді тиісті іждағаттарын және жақындары мен достарын, сонымен бірге барлық керек адамдардың ақылдарын тиісінше қолданасыздар деген сенімдімін. Егер ғылым қазіргі уақыттың өзінде қоғамға осыншама үлкен пайданы әкелсе, болашақта біздің немерелеріміз ғылым мен білімсіз жақсы өмір сүре алмайды. Бұдан былай сауатсыз және орыс тілін білмейтін адамдарды жуапты жұмыстарға белгілемейді. Қазақтар арасында емшілердің болуы бізге өте пайдалы және тиімді. Әр бір ынта, ақашалай қаражаттың әр бір шығыны жасөспрімдерді оқытуға кететін болса, онда ол болашақта жүз есе артық табыс әкеледі. Қаражатты ғылымның дамуына, игі идеяларға және халыққа адал қызмет етуіге жұмсағанымыз дұрыс болар еді».

Жәңгір мектебіне алғашында 9-22 жас аралығындағы 25 шәкірт қабылданады. Олардың екеуі Хан Жәңгірдің ұлдары болатын. Шәкірттердің 18-і үйден келіп, жетеуі жатақханада жатып оқыпты. Мектепте діни дәріспен бірге орыс тілі, арифметика, тарих, жағрафия, дінтану және шығыс тілдері секілді негізгі ғылыми пәндер оқытылған. Қазан, Орынбор, Петербор, Астрахан (Әжітархан) қалаларынан білімді ұстаздар шақырылып, оларға хан толықтай жағдай жасаған.Мектепте шекті аспаптар оркестрі, хор және бай кітапхана болған.

Бұл қазақ даласындағы еуропалық үлгі жабдықталған алғашқы мектеп болатын. Сондай-ақ, Орда ішінде алғашқы архив (мұрағат) пен алғашқы қазынашылық қызметі іске қосылған. Алғашқы музей мен алғашқы дәріхана да осы жерде ашылыпты. Аурухана мен мешіттер салынып, сот ісі, пошта қызметі құрылған. Айтпақшы, шөл далаға ағаш отырғызу яғни қазіргі «Жасыл ел» секілді жұмыстар алғаш осы Бөкей ордасында басталған.

Жәңгір мектебінен білім алып шыққан шәкіртердің арасынан ғалымдар, мұғалімдер мен дәрігерлер, өнер адамдары сондай-ақ заң қызметкерлері, агрономдар көп шыққан. Біразы Орынбор, Петербор, Саратов, Қазан, Омбы Ресейдегі түрлі жоғары оқу орындарына, әскери училищелерге оқуға түседі. Бір сөзбен айтқанда Жәңгір мектебі Орынбордағы Неплюев кадет корпусының дайындық курсына айналады. 845-1851 жылдарда осы кадет корпусын Бөкей ордасынан сегіз шәкірт оқып бітірген. Мәселен 1877 жылдан бастап Қазан университетінде білім ала бастады. Осы уақыттан бастап 1917 жылға дейін аталмыш университетте 33 адам курстан өтіпті. Олардың 20-сы оқуды сәтті аяқтаған. Тағы бір айта кетерлігі, шет елге оқуға кеткен шәкірттерге қазына есебінен арнайы стипендия төленіп тұрған.

Жәңгір мектебінің түлектері:

Осы мектептің тұңғыш түлектерінің бірі, ғалым-этнограф Мұхамед-Салық Бабажанов өз естелігінде ол туралы былайша еске алады: «Біз Жәңгір мектебінде тәрбиелендік. Бұрынғысынша ол қазір де кадет корпусы үшін даярлық класы іспетті саналады. Бір күні біз ханның алдына шақырылдық және оның бізден корпусқа түсуге деген ықыласымызды білгісі келетіндігі алдын ала ескертілді. Ханның үйінде біздің жасымызға лайықтап дастархан жайылған екен. Ол жылы қарсы алып, біздің ойымызды сұрай бастады. Үзіліс кезінде біріміздің алдымызға біріміз түсіп, өзіміздің ризалығымызды және оқуға баруға әзір екендігімізді білдірдік. Осыдан кейін ол бізге уыстап ұсақ күміс ақша үлестірді де қоя берді.…