Будандастыру тақырыбы 10 сыныпқа арналған сабақ жоспары

Қысқа мерзімді жоспар

Пән: Биология

Ұзақ мерзімді жоспар бөлімі:

Күні: 28.04.2017ж

Сынып: 10 «А»

Мектеп: «Н.Төреқұлов атындағы №121 ЖОМ»КММ

Мұғалімнің аты-жөні: Б.Кырбасова

Қатысқандар саны:

Қатыспағандар саны:

Сабақ тақырыбы

Будандастыру − селекциялық әдіс ретінде, шағылыстыру типтері, өсімдіктер селекциясындағы полиплоидия, заманауи селекцияның жетістіктері;

Осы сабақта қолжеткізілетін оқу мақсаттары (оқу бағдарламасына сілтеме)

Будандастыру − селекциялық әдіс ретінде, шағылыстыру типтері, өсімдіктер селекциясындағы полиплоидия, заманауи селекцияның жетістіктері жайында түсінік қалыптастырту, бағалай, талдай, ажырата алуға дағдыландыру.

Сабақ мақсаттары

Барлық оқушылар:

Селекцияның жетістіктері туралы түсінік қалыптастырады.

Көптеген оқушылар:

Будандастыру − селекциялық әдіс ретінде, шағылыстыру типтері, өсімдіктер селекциясындағы полиплоидия әдістерін ажырата алады, талдай алады.

Кейбір оқушылар:

Нақты мысалдар арқылы дәлелдей алады.

Жетістік критерийлері

Селекцияның жетістіктері будандастыру, полиплоидия әдістері жайлы түсінік қалыптастырады.

Тілдік мақсаттар

Пәнге тән лексика мен терминология:

Селекция жануарлардың асыл тұқымын, өсімдіктердің сорттарын, микроорганизмдердің штампыларын шығарудың, жаңартудың әдістерін және биологиялық негізін зерттейтін ғылым. "Селекция" — сұрыптау деген мағынаны білдіреді. Генетика селекцияның ғылыми негізі болып есептелінеді. Тұқым қуалаушылық пен өзгергіштіктің негізгі заңдылықтары барлық организмге тән қасиет

Диалог пен жазу үшін пайдалы сөздер мен тіркестер:

Селекцияның жетістіктері , будандастыру , өсімдіктердің полиплоидия әдістері жайында талқылау.

Құндылықтарды дарыту

«Мәңгілік ел» Қазақстандағы селекцияның жетістіктері жайында біледі.

Пәнаралық байланыстар

Математика

АКТ қолдану дағдылары

Бастапқы білім

Селекция дегеніміз не?

Селекцияның жетістіктері жайлы не білесіңдер?

Полиплоидия деген не?

Сабақ барысы

Сабақтың жоспарланған кезеңдері

Сабақтағы жоспарланған іс-әрекет

Ресурстар

Сабақтың басы

Оқушымен сәлемдесу, сабаққа дайындығын тексеру. (2 мин)

Білу. Өткен тақырып бойынша төмендегі сұрақтар қойылады. Бағалау . (10 мин)

1. Мәдени өсімдіктердің орталығын анықтаған ғалым?2. Жүгері, асқабақ, бұршақ отаны қай қала?3. Селекция дегеніміз не?4. Мәдени өсімдіктердің неше орталығы бар?5. И. В. Вавилов қанша елдерге саяхат жүргізді?6. И. В. Вавилов өсімдіктердің қанша жуық түрлерін зерттеді.

Әрбір дұрыс сұраққа 1 ұпай

Бағдаршам түстері арқылы бағалау.

Оқулық

Сабақтың ортасы

Жаңа сабақ (10 мин)

Жақын туыстастық будандастыру (инбридинг) - жақын туыстық шағылыстыру. Жақын туыстастық будандастыру кезінде жақын туыстық дәрежесінің әр түрлі болуы мүмкін. Өздігінен тозанданатын түрлерде жақын туыстастық будандасу барынша көп болады. Ауыл шаруашылығында жақын туыстастық будандасу іс жүзінде екі қарама-қарсы мақсатқа қол жеткізу үшін колданылады. Олар:

Жақын туыстастық будандастыру кезінде теріс басылыңкы гендердің пайда болуына мүмкіндік көп болады. Қайталап будандастыруды (балалары және ата-анасы) жақын туыстастық будандастырудың бір түрі деп есептеуге болады. Басылыңқы гомозиготасы бар талдағыш будандастыру да тап сол мақсаттың соңына түседі. Жақын туыстастық будандастырудың арқасында тұқымдық ата-енелердің генотипін барынша жақсы бағалауға, келесі ұрпақтарда теріс басылыңкы белгілер түрінде болмауына мүмкіндік туады.

Орташа жақын тұқымдастың будандастыру (балалар мен ата-енелерге қарағанда едәуір алшақ туыстастарды будандастыру) көбінесе пайдалы белгілері бар дарақтар санын арттыру үшін қолданылады. Ал бұдан кейін осы жолмен алынған ағзалардың жеткілікті мөлшерін пайдалана отырып, сұрыптауды одан әрі жүргізеді.

Бірінші ұрпақ будандары үшін будандастыру кезінде көбінесе гетерозис тән қасиет. Гетерозис (будандық күш) - будандық қуат шалпылы: будандардың өнімділігінің тіршілікке бейімділігінің немесе өсімталдығының артуы. Мұндай құбылыс туыстас емес формаларды (әр алуан қолтұқымдар, іріктемелер немесе түрлерді) шағылыстыру кезінде бірінші ұрпақ будандарында ғана пайда болады. Гетерозис себептері туралы бірнеше болжамдар бар. Біз оларға тоқталмаймыз. Гетерозистін, тиімділігі келесі ұрпақта төмендейді, сөйтіп дарақтар өзінен бұрышылармен салыстырғанда жақсы сапасымен ерекшеленбейді.

Гетерозис әдісімен жылқы мен есектің буданы - қашыр, нар және екіөркешті түйелерден ата-енелерінен бірнеше есе күшті, төзімді будан алынды. Сондықтан гетерозисті будандар әдетте тұқымға немесе асыл тұқым өсіру үшін пайдаланылмайды. Осы әдіспен жоғары өнімді шошөа буданын алуға мүмкіндік болды. Жануарларға қарағанда гетерозис өсімдіктерге (жүгері, құмай, пияз, қызылша, қияр және басқа) кеңірек қолданылады. Өсіресе өздігінен тозанданатын өсімдіктердің әр түрлі салалары бойынша будандастыру төжірибелері көңіл аударарлық.

Сұрыптауда мутагенез жануарлардың, өсімдіктердің және ұсақ ағзалардын, келешегі бар мутанттарын алуға пайдаланылады. Бағытты мутагенез - мутация мөлшерін саналы түрде арттыру үдерісі. Бұл әдіс бағалы белгілері бар мутантты дарақтарды кезектегі сұрыптау үшін пайдаланылады. Мутацияның көпшілігі зиянды және өлімге апаратындықтан, қолдан жасалған мутагенез бойынша қойылған сынақтәжірибеде дарақтардың көптеген мөлшері жарамсыз болып саналады. Дарақтардың мутагендер әсеріне ұшыраған аздаған бөлігі бағалы және пайдалы сапалардың пайда болуына жеткізетін мутацияға ие болады.

Генотипінде пайдалы мутациялары бар дарақтар шағылысады. Олардың өте көп ұрпақтарының барлығы пайдалы мутагендік белгілерге ие бола бастайды. Егер қолдан жасалған мутагенді және оның сұрыпталу тиімділігін сынақтөжірибеде пайдаланылатын тірі ағзалар тәуелділігін анықтап тексергенде біз мынадай көріністі көреміз.