Бұлшық ет икемділігі туралы дене шынықтыру материалы

Каспий өңірі «Болашақ» колледжі

Пәні:Дене тәрбиесі теориясы мен әдістемесі

Тақырыбы: Бұлшық ет күші арқылы икемділік қасиетін бақылау

Орындаған:ФК-17-1тобы студенті

Жолдиев Е.

Ақтау,2021ж.

1.Қоршаған ортаның әртүрлі жағдайларына бейімделу туралы түсінік. Бейімделудін түрлері. Бейімделудің жеке түрлері. Ұзак бейімделу және кұрылымды жүйелі іздің қалыптасуы. Гипоталамусты-гипофизді-бүйрек үсті жүйенің жедел бейімделу кезіндегі стресс-реакциядағы маңызы. Дизбейімделу, бейімделудің жоғалуы және бейімделудің бағасы туралы түсінік.

2.Дене жүктемелеріне бейімделудің механизмдері. Бейімделу кезіндегі ағза қызметінің өзгеруі. Ағзаның қызметтік қорлары және олардың жіктелуі. Дене жүктемелеріне жедел және ұзақ уакыт бейімделуі және ағзаның қызметтік қорларының іске қосылуы. Бейімделудің негізгі кызметті тиімділігі, үнемдеу, іске қосу, қорлардың мүмкіндіктерін жоғарлату, қалпына келтіру, тұрақтылық, қызметтердің сенімділігі. Бейімделу өзгерістерінің қайтымдылығы.

3.Дене жүктемелерінде жедел және ұзақ уақыт бейімделудің сапасын және тиімділігін физиологиялык бағалаудың ұстанымдары.

1. Бейімделу туралы түсінік. Тірі организм сыртқы ортаның құбылмалы өзгерістеріне үнемі бейімделуі арқылы дамиды және жоғары сатыға көтеріледі.

Бейімделу (адаптация) – қоршаған ортаның құбылмалы әр түрлі жағдайларында организмнің икемделуі. Ол жасушалық, мүшелік, жүйелік және организмдік деңгейлерде өтеді, сөйтіп туа болған немесе жүре болатын икемделу әрекетінің барлық түрін көрсетеді. Ортаның көптеген жағдайлары организмнің мұндай қасиеттеріне адекватты (барабар) немесе адекватты емес (барабар емес) келеді. Организмнің барабар тітіркендіргіштерге бейімделу қабілеті ұзақ мерзімді эволюциялық даму сатысында қалыптасқан. Ал барабар емес тітіркендіргіштер көбінесе организм мен ортаның теңестірілу қасиетін жояды.

Табиғи және өндірістік жаңаша жағдайларда, организмге жағымсыз әсер ететін қоршаған ортаның қолайсыз факторлары жиі кездеседі. Бұларға физикалық-химиялық, орасан, ақпараттық, семантикалық және биологиялық экстремалдық факторлар жатады.

Организм барлық жағдайларға бар мүмкіндігінше өзінің құрылымдық және функционалдық жүйелері арқылы бейімделіп отырады. Оның табиғи ортадағы әр түрлі маусымдық жағдайларына икемделу құбылысын акклиматизация деп атайды (акклиматизация туралы толығымен 7-тарауда баяндалады). Ол бейімделудің жекеленген түрі болып саналады.

Бейімделудің түрлері. Қазір бейімделудің әр алуан түрлері болғанымен, көпшілік мақұлдаған арнайы классификациялық топтары жоқ. Бейімделуді мерзіміне қарай ұзақ мерзімдік және қысқа мерзімдік деп жіктейді. Қысқа мерзімдік бейімделуді икемделудің «авариялық сатысы» ретінде қарайды. Мұнда бейімделудің бастапқы кезінде, жүйке жүйесінің орталық бөлімдерінің функционалдық күйі барынша өзгеріп, организмнің әсерленгіштігін өсіруге мүмкіндік жасалады. Ұзақ мерзімдік бейімделу организмнің икемделу қабілеті, мінез құлық пен жалпы әрекетін жоғарғы сапада қамтамасыз етеді. Бұл оның гипоксияға, суыққа, тамақтың тапшылығына бұрын байқалмайтын төзімділігін тудырады.

Жеке организм деңгейінде бейімделудің келесідей түрлерін ажыратады: туа болған және жүре болған, жеке (даралық) және қауымды (түрлік), жалпы және маманданған, арнайы және бейарнайы, ішкі және сыртқы, шартты және шартсыз, қалыпты және төтенше, морфологиялық және физиологиялық, соматикалық және психикалық т.с.с.

Сыртқы ортаның құбылмалы өзгерістеріне дені сау адамның бейімделуі арнайы физиологиялық реакциялар арқылы жүзеге асырылады.

Физиологиялық бейімделу деп функционалдық жүйе, мүше, ұлпа белсенділігі мен өзара байланысын реттеуші механизмдердің орнықты деңгейін айтады. Мұның мәні жаңа орта жағдайларында организмнің сақталуына, дамуына, қалыпты тіршілігін қамтамасыз ететін әрекеттердің қайта құрылуына келіп тіреледі. Сонымен бірге қоршаған ортаның өзгермелі жағдайларында адамның ұзақ өмір сүруі, жұмысқа қабілеттілігінің сақталуы, ұрпақ жаңғыртуы бейімделудің көрнекті белгілері болып саналады.

Морфологиялық бейімделудің негізін жасушалық бейімделу түзеді. Жасушалық бейімделу деп тіршілігін сақтап қалу үшін әр түрлі қоршаған орта жағдайларына жасушаның икемделуін айтады. Ол организмдік бейімделудің бастапқы кезеңі болып саналады. Жасушалық бейімделуді шамамен генотипті және фенотипті деп екіге жіктейді. Генотипті (тектүр) бейімделу шыдамды, берік жасушаларды іріктеу нәтижесінде пайда болады. Ал фенотипті (белгітүр) бейімделу зиянды факторларға қарсы қорғаныш реакциясы ретінде туады. Ол тітіркендіргіштердің қарқыны мен мерзіміне байланысты болады. Сондықтан бейімделудің ұзақтығы және жасушаның төзімділігі өзгеріп отырады.

Организмнің фенотипті бейімделуін даралық бейімделу деп те атайды. Ол ортаның белгілі факторларына бұрын болмаған тұрақтылықты және алдында шешімі қиын мақсаттарды жаңаша шешу мүмкіндігін қалыптастыруды қамтамасыз етеді. Мұнда ең әуелі осы нақтылы факторға жауапты функционалдық жүйелер жұмылдырылады, соңынан жалпы бейарнайы стреске қарсы жүйелер іске қосылады. Даралық бейімделу түрлік икемделудің құамына кіріп, оның дамуына әсер етеді. Бұл популяциялық бейімделу. Популяциялық-түрлік бейімделу тұқым қуалаушылық арқылы жеке организмдерге беріледі.

Жалпы бейімделу организмнің екі түрлі реакциясына байланысты болады. Біріншісінде, әсер етуші факторларды түйсіну үшін физиологиялық реакция белсендіріледі, ал екінші түрінде оның факторлар әсерімен кездесуден организм қашқақтайды. Өйткені организмнің функционалдық күйіне, жағдайына байланысты бейімделетін факторлар жағымды немесе жағымсыз реакциялартудыруы ықтимал. Сондықтан көбінесе бейімделудің мәнін толық ұғыну оның пайда болатын жағдайларын айқындауды талап етеді.

Адамдарға төтенше факторлар әсер еткенде екі түрлі реакциябайқалады. Біреуі барабар жауап беру болса, екіншісі – абыржу реакциясы. Барабар реакция организмнің арнайы жауаптары арқылы төтенше факторлардың әсерін әлсіретіп немесе жойып, оның қажетті іс-әрекетін сақтауға бағытталады. Мұндай жағдайда адам байыпты, мақсатты мінез көрсетеді. Оған көтеріңкі сезім күйі (эмоция) әсер етеді. Организм реакциясының бұл түрінде талдағыштардың сезімталдығы өзгереді, зейін шоғырланады, қысқа мерзімдік және оперативті зерде жақсарады, іс-қимылдар дәйекті жоспармен атқарылады. Адамды қырағылық, қосымша сақтық пайда болады.

Абыржу реакциясы кезінде талдағыштардың түйсіну табалдырығы көтеріледі, зейін шашырайды, зерденің көлемі азайып, адамның жұмысқа қабілеттілігі төмендейді. Абыржу реакциясының активті және пассивті түрлері бар. Активті түрін үрей билеген адамның мінезінен байқауға болады. Ол пайда болған жағдайдан қашу әрекетінен басталады. Алайда бұл мінездік көрініс қисынсыз, орашолақ түсініксіз жағдайда байланысы жоқ қимылдардан тұрады. Адамның эмоциялық күйі тасып, еліктеу және илану қасиеттері жоғарылайды. Ал абыржу реакциясының селқос түрінде, керісінше, белсенді қимыл тыйылады. Адам дағдарып, еркінен айрылып, есінен танады. Ықпал еткен фактор әсерінен мелшиіп, қаша алмайды. Бүкіл талдағыштардың сезімталдығы өте төмендейді.

Әдетте, төтенше факторларға жауаптың түрі оларды тудыратын себептердің сипатына байланысты. Осы себептерді жағдайға байланысты сыртқы, ішкі және әлеуметтік деп жіктейді. Сыртқы себептер әсер етуші факторлардың күші, қарқыны, мерзімі, ырғағы, қасиеттеріне байланысты болады. Сонымен бірге іс-әрекетті ұйымдастыру сатысы, яғни жұмыс орны, мекені адамның техникамен қарым-қатынасы ықпал жасайды. Ал әр түрлі реакция тудыратын ішкі себептерге адам психикасының ерекшеліктері, мінез-құлқы және организмнің хал-ахуалы жатады.

Әлеуметтік себептердің ішінде іс-әрекеттің мақсатын, адамдардың өзара қатынасын және талаптарын атауға болады. Осы себептердің салдарынан организмнің қалыпты жағдайы өзгеріп, негізгі әрекеттері зор күш салу арқылы қамтамасыз етіледі. Сондықтан оның физиологиялық қосалқы қоры тез азаяды, тіпті кейде сарқылады немесе процеске өтеміс (компенсациялық) механизмдердің тиімсіз түрлері жұмылдырылады.

Алайда организм сыртқы және ішкі ортаның әр түрлі факторларымен өзара әрекетінде осы белсендіру немесе тосқауылдау механизмдерін барлық деңгейде қатар қолданады. Сөйтіп ол өзінің бірнеше кезеңнен өтетін бейімделу процесін қамтамасыз етеді.

Бейімделу кезеңдері

Бейімделу нақтылы физиологиялық механизмдермен байланысты бірнеше кезеңдерден тұрады. Бейімделудің 1-кезеңі бастапқы кезең тітіркендіргіштер әсер еткен алғашқы сәттен басталады. Мұнда әр түрлі бағытталған құрама реакция байқалады. Бірінші құрама реакция бағдарлау рефлексіне байланысты. Бұл рефлекс пайда болғанда, осыған дейінгі іс-әрекетті тежейді. Жалпы тежеуші реакция күшті тітіркендіргіштің бәріне жауап ретінде туады.

Екінші құрама реакция – қозу түрінде жүзеге асырылады. Мұнда жүйкелік трофикалық ықпалдар белсендіріледі және мүшелердің қызметі күшейеді. Бұл әсерленістерді симпатикалық адреналдық жүйемен бірге орталық жүйке жүйесі атқарады. Алайда бейімделудің бастапқы кезеңінде, олар өзара үйлесімсіз болуы мүмкін. Сонымен қатар бұл кезеңге организмнің эмоциялық өзгерістері де қатысады.

Бейімделістің келесі сатысы – 2-кезең өтпелі кезең. Мұнда орталық жүйке жүйесінің қозғыштығы төмендейді, гормондардың белсенділігі азаяды. Ол кезде организмнің икемделу механизмдері ұлпаларда тереңдей түседі.

Бейімделудің 3-кезеңі тиянақты кезең – организмнің және оның мүшелері мен жүйелерінің жаңа жағдайларға мұқият икемделу сәтін көрсетеді. Олардың қызметі үйлесімді келеді. Организмнің бейарнайы төзімділігі көтеріледі және әркелкі арнайы бейімделудің механизмдері дамиды. Бұл кезең физиологиялық процестерді үнемді атқарады және энергия шығынын азайтады.

Бейімделудің бұл кезеңін ұдайы өзгермейтін тұрақты жағдай деп қарастыруға болмайды. Организмде оның ауытқулары, өзгерістері жиі болуы ықтимал. Өйткені оған әр алуан қосымша жанама факторлар ықпал еткенде, ол өзінің тіршілік күйінің шығыны мен қайта қалыптасуына байланысты туатын гомеостаздың жаңа деңгейін үнемі сақтауға тиіс. Сондықтан бүкіл физиологиялық функциялар зор күш салу арқылы жүзеге асырылады. Ол организмнің энергия шығынын ұлғайтады, иммундық және гормондық қосалқы қорын азайтып, аяғында бейімделудің бұзылуына – дизадаптацияға әкеліп соғады.

Дизадаптация кезеңі организмнің функционалдық қоры сарқылуы немесе нейрогуморалдық және зат алмасудың өзара байланысы бұзылуы нәтижесінен пайда болады. Бұл жағдайда бейімделудің бастапқы кезеңі сияқты іс-әрекеттің тұрақты көрсеткіштерінің ауытқулары пайда болады. Олар үйреншікті тітіркендіргіштер шамадан тыс немесе кездейсоқ факторлар көп уақыт әсер еткенде туады.

Организм бейімделу тудырушы әсерлер болмаған жағдайда, соның салдарынан пайда болған морфологиялық және физиологиялық ерекшеліктерден біртіндеп арылады. Алайда оның жойылған икемделу реакциялары сол бейімдеуші факторлар тағы да әсер етсе, қайтадан қалыптасуы мүмкін. Мұны қайта бейімделу (реадаптация) деп атайды.

2.Бейімделу механизмдері