Дау-дамай себептері мен шешу жолдары туралы 8-сынып баяндама

Дау- дамайдың себептері мен оны шешу жолдары

(баяндама)

Дайындаған:

Баян Айболат Ерболатұлы

Маңғыстау облысы

Түпқараған ауданы

Шахта орта мектебінің І санатты педагог-психологы

Дау-дамайларды, олардың құрылымдары мен функцияларын зерттеудің осы құбылыстың сипаттаушы және түсіндіруші модельдерін құрудың негізгі мақсаты әлеуметтік қайшылықтарды конструктивті реттеудің жолдарын іздеу. Дау-дамайларды басқару екі стратегиялық міндетті шешуді ұйғарады. Біріншісі дау-дамайлардың алдын-алу болып табылады. Егер дау-дамайыдың алдын алу мүмкін болмаса, онда екінші міндетті шешу қажет, яғни оны конструктивті аяқтау жолдарын іздеу.

Дау-дамайларды басқару ерекшеліктері көп жағдайда олардың күрделі әлеуметтік құбылыс ретіндегі спецификасымен анықталады. Жақсы білетін істі, тек соны ғана басқаруға болады. Кері жағдайда басқару оқиғалардың табиғи дамуы кезінде болатын нәтижелерден де нашар нәтижелерге душар етуі мүмкін.

Дау-дамайды басқару дегеніміз – оның пайда болуының, дамуының және аяқталуының барлық сатыларында дау-дамайға қатысушылардың немесе үшінші жақтың жүзеге асыратын оған қатысты саналы іс-әрекеті. Дау-дамайды басқару симптоматикадан, диагностикадан, болжаудан, алдын-алудан, ескертуден, әлсіретуден, реттеуден және шешуден тұрады.

Дау-дамайларды басқарудың маңызды тәсілі олардың алдын алу болып табылады. Ол әлеуметтік өзара әрекеттесу субъектілерінің тіршілік әрекетін олардың арасында дау-дамайлардың пайда болу ықтималдығын болдырмайтындай немесе барынша азайтатындай етіп ұйымдастырумен сипатталады. Дау-дамайдың алдын алу дегеніміз сөздің кең мағынасында, бұл оларды болдырмауды ескерту. Дау-дамайлар профилактикасының мақсаты – адамдардың іс-әрекеттері мен өзара әректтесулеріне, олардың арасында қайшылықтардың пайда болу немесе деструктивті даму ықтималдығын азайтатындай жағдай туғызу.

Дау-дамайлардың алдын-алуға байланысты іс-әрекетті әлеуметтік өзара әрекеттесуге қатынасушылардың өздері, ұйым басшылары, конфликтологтар жүзеге асыра алады. Ол төрт негізгі бағыт бойынша жүргізілуі мүмкін:Біріншіден, бұл дау-дамай алдындағы ситуациялардың пайда болуына және деструктивті дамуына кедергі келтіретін объективті жағдайлар туғызу. Ұжымда, ұйым мен қоғамда дау-дамай алдындағы жағдаяттардың пайда болуына жол бермеу, шамасы мүмкін емес. Олардың санын азайту және даусыз тәсілдермен шешу үшін обьективті жағдайлар туғызу тек мүмкін ғана емес, сондай-ақ қажетті де.

Екіншіден, дау-дамайлардың алдын-алудың маңызды объективті-субъективті алғышарты ұйымның құрылуы мен қызмет атқаруының ұйымдық-басқарушылық жағдайларын оңтайландыру болып табылады.

Үшіншіден, олардың әлеуметтік-психологиялық себептерін жою қажет.

Төртіншіден, дау-дамайлардың пайда болуының тұлғалық себептерін оқшаулаған жөн. Дау-дамай түрлері көпшілігінің алдын алу бір мезетте барлық төрт бағыт бойынша жүргізілуі тиіс.

Деструктивті дау-дамайлардың алдын алуға мүмкіндік беретін негізгі обьективті жағдайларды қарастырайық:

Ұйымдағы қызметкерлердің өмір сүруіне қолайлы жағдайлар жасау дау-дамайдың алдын алудың негізгі объективті шарты. Егер адамда баспана болмаса, отбасы қолайсыз бөтен пәтерде тұрса, ол жиі ауырса және т.б. онда ол адамның проблемалары, қайшылықтары мен даулары көп болады.

Ұжымда, ұйымда материалдық игіліктерді әділетті және ашық бөлу. Адамдар арасындағы дау-дамайларды талдау олардың пайда болуының объективті себебі материалдық игіліктердің жетіспеушілігі мен олардың әділетсіз бөлінуі болып табылатындығын көрсетті. Рухани игіліктерді әділетсіз бөлу дау-дамайлардың біршама аз себебі болып табылады. Ол әдетте мадақтаулар мен марапаттаулармен және т.б. байланысты.

Әдеттегі дау-дамай алдындағы жағдаяттарды шешудің құқықтық және басқа да нормативті процедураларын жасау. Мұндай жағдаяттарға жататындар: басқарушының бағынушының жеке ар-намысын қорлауы; жалақы мөлшерін анықтау; бірнеше үміткердің болуы кезінде бос орынға тағайындау; қызметкерді жаңа жұмыс орнына ауыстыру; қызметкерді жұмыстан босату және басқалар.

Адамды қоршайтын, жұбандыратын материалдық орта. Дау-дамайлардың ықтималдығын азайтуға мүмкіндік беретін материалдық орта факторларына мыналарды жатқызуға болады: жұмыс және тұрғын үй ғимараттарының қолайлы жоспарлануы; әуе кеңістігінің, жорықтың, электромагниттік және басқа да өрістердің қолайлы ерекшеліктері, ғимарат реңкінің тыныштандырушы бояуда болуы, бөлме өсімдіктерінің, аквариумдардың болуы, психологиялық жеңілдеу бөлмелерінің жабдықталуы, тітіркендіруші шулардың болмауы және т.б.

Дау-дамайлардың алдын алудың объективті-субъективті шарттарына ұйымдық-басқарушылық факторлары жатады;

Дау-дамайдың алдын алудың құралымдық-ұйымдық шарттары бір жағынан ұйым ретінде, ал екінші жағынан әлеуметтік топ ретінде цехтық, заводтық, фирмалық құрылымдарын оңтайландырумен байланысты. Ұжымның формальды және формальды емес құрылымдарының алдында тұрған міндеттерге барынша сәйкес келуі ұйымның құрылымдық элементтері арасында пайда болатын қайшылықтарды азайтуды қамтамасыз етеді және қызметкерлер арасында дау-дамайлардың пайда болу ықтималдығын азайтады.

Функционалдық-ұйымдық шарттар ұйымның құрылымдық элементтері мен қызметкерлер арасындағы функционалдық өзара байланыстарды оңтайландыру байланысты. Бұл қызметкерлер арасындағы дау-дамайлардың алдын алуға мүмкіндік береді, әрі функционалдық қайшылықтар соңында тұлға аралық қайшылықтарды туғызады.

Қызметкерлердің атқарып жүрген қызметі ұсынатын барынша көп талаптарға лайық болуы дау-дамайлардың алдын алудың тұлғалық-функционалдық шарттарын құрайды. Қызметкерді оның өзінің кәсіби, адамгершіліктік, басқа да психологиялық және дене сапалары толық шамада сәйкес келмейтін қызметке тағайындау қызметкер мен оның басшылары, қарамағындағылар мен қызметтестер арасындағы дау-дамайлардың пайда болуына алғышарттар туғызады.

Жағдаятты-басқару шарттары ең алдымен қолайлы басқару шешімдерін қабылдаумен және басқа қызметкерлердің, әсіресе бағынушылардың іс-әрекет нәтижелерін сауатты бағалаумен байланысты. Білікті емес шешімдер басшы мен оларды орындайтындар арасында дау-дамайлардың пайда болуына итермелейді. Іс-әрекет нәтижелерін негізсіз жағымсыз бағалау да бағалаушы мен бағаланушы арасында дау-дамай алдындағы жағдаяттың пайда болуына мүмкіндік береді.

III. Дау-дамайлардың алдын алудың әлеуметтік-психологиялық шарттары. Дау-дамайдың әлеуметтік-психологиялық мазмұны көп жағдайда оның пайда болуы мен дамуын анықтайды. Осыған байланысты дау-дамайлардың алдын алудың әлеуметтік-психологиялық шарттары конфликтологтың үлкен қызығушылығын туғызады.

Әлеуметтік өзара әрекеттесу баланс жасалған жағдайда қайшылықты емес сипат алады. Бес негізгі баланстарды, конфликтілерге әкелуі мүмкін саналы немесе санасыз бұзылыстарды қарастырайық.

Олардың бірі өзара әрекеттесу барысында рөлдердің балансын қолдау болып табылады. Серіктестердің әр қайсысы басқаға қатысты өзінің психологиялық мәртебесі бойынша ата-ана, ересек адам немесе бала рөлдерін ойнауы мүмкін. Егер серіктес өзіне белгіленген рөлді қабылдаса, онда рөлдік дау-дамай болмайды. Сондықтан әлеуметтік өзара әрекеттесу жағдаяттарында серік қандай рөлде ойнайтынын және оның бізден қандай рөлді күтетінін түсіну өте қажет. Егер рөлдерді бөлу серіктестің көңілінен шықса, онда біз бізден күтілетін рөлде ойнаймыз. Егер көңілінен шықпаса, онда серіктің күтетін үмітіне даусыз түзету жасау қажет. Рөлдік дау-дамайдың алдын алу тұрғысынан ең қолайлысы қоршағандармен ересек адам ұстанымында өзара әрекеттесу болып табылады. Дау-дамайлардың алдын алуға адамдар мен әлеуметтік топтардың өзара әрекеттесулері кезінде шешімдер мен…