Delphinium туысының биоэкологиясы туралы мақала

Қ.Л. Мусаев1, Ж.А. Абдуалиева2

1б.ғ.к., доцент

Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті,

Алматы қ., Қазақстан

26М011300 – “ Биология ” мамандығының 2 курс магистранты,

Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті,

Алматы қ., Қазақстан

ҚАЗАҚСТАН ФЛОРАСЫНДАҒЫ DELPHINIUM L. ТУЫСЫНА ЖАЛПЫ СИПАТТАМА

Белгілі бір аймақтардың өсімдіктерін зерттеп білу Қазақстанның өсімдіктер әлемі жөніндегі зерттеулерді толықтыра түседі және ұқыпты пайдалануда көмегін тигізеді. Зерттеу жұмыстарының көптігіне қарамастан кең байтақ Қазақстанның жабайы табиғатының пайдалы өсімдіктері әлі толық зерттеліп бола қойған жоқ.

Қазақстанда халық емшілігінде өте ерте кезден пайдаланып келе жатқан, бау-бақшаның көркіне айналған Ranunculaceae Juss. тұқымдасының Delphinium L. туыстарының көптеген түрлері таралған. Қазіргі уақытта халықтық медицинаға деген қызығушылық артып келе жатқанда барлық мүшелері биологиялық активті заттарға бай туыс өкілдерін зерттеу өзекті болып тұр.

Өсімдіктер жамылғысы – толық зерттеліп бітпеген Қазақстанда халық емшілігінде өте ерте кезден пайдаланып келе жатқан, бау-бақшаның көркіне айналған сарғалдақтар тұқымдасы (Ranunculaceae) кең таралған.

Сарғалдақтар тұқымдасы (Ranunculaceae) — қос жарнақтыларға жататын бір не көп жылдық шөптесін өсімдіктердің тұқымдасы. Кейде бұта және шырмауық түрінде де кездеседі.

Жер шарында кең тараған 50-ден астам туысы, Қазақстанда 29 туысы, 185 түрі бар. Ішінде жиі кездесетіні – тегеурінгүл (Delphinium L.).

Тегеурінгүл (Delphіnіum) – сарғалдақтар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Негізінен Солтүстік жарты шардың қоңыржай белдемдері мен Африканыңтропиктік тауларында кездесетін 250-дей түрі белгілі. Қазақстанда 28 түрі бар, оның 4 түрі – эндемиктер.

1. Delphinium mirabile Serg. - ғажап тегеурінгүл – живокость удивительная

2. D.sauricum Schischk. - сауыр тегеурінгүлі – живокость саурская

3. D. inconspicuum Serg. - белгісіз тегеурінгүл – живокость незаметная

4. D.elatum L. - биік тегеурінгүл – живокость высокий

5. D.laxiflorum DC. - сирек гүлді тегеурінгүл – живокость редкоцветная –

6. D.dictyocarpum DC. - торжеміс тегеурінгүл – живокость сетчатоплодная

7. D.altaicum Nevski. - алтай тегеурінгүлі – живокость aлтайская

8. D.cheilanthum Fisch. - ерінгүл тегеурінгүл – живокость губоцветная

9. D.grandiflorum L. - ірігүл тегеурінгүл – живокость крупноцветная

10.D.consolida L. – дала тегеурінгүл, арам тегеурінгүл, сүмелек, зәлел – живокость полевая

11.D.dasyanthum. Kar. et Kir. – түктігүл тегеурінгүл - живокость пушистоцветковая

12. D.corymbosum Rgi. - бұтақты тегеурінгүл – живокость ветвистая

13. D.cyananthum Nevski. - көк гүлді тегеурінгүл – живокость синецветковая

14. D.divaricatum L. – тарбақ тегеурінгүл – живокость растопыренная

15.D.camptocarum Fisch.- иілген жемісті тегеурінгүл - живокость согнутоплодная

16. D.songoricum Nevski. – жоңғар тегеурінгүлі – живокость джунгарская

17. D.rugulosum Boiss. – живокость мелкоморщинистая

18. D.paradoxum Bge. – ерекше тегеурінгүл – живокость необыкновенная

19. D.mirabile Serg. – таңғажайып тегеурінгүл – живокость удивительная

20.D.oreophilum Huth in Engl. – таусүйгіш тегеурінгүл – живокость горолюбивая

21. D.confusum M. – шатасқан тегеурінгүл - живокость спутанная

22. D.iliense Huth in Engl. – Іле тегеурінгүлі – живокость илиская

23. D.corumbosum Rgl. – жапырақты тегеурінгүл – живокость ветвистая

24.D.laxiflorum DC. – сиректүсті тегеурінгүл – живокость редкоцветная

25.D.longipedunculatum Rgl. – ұзынаяқты тегеурінгүл –живокость длинноножковая

26. D.batalini Huth in Engl. – Баталин тегеурінгүлі – живокость Баталина

27. D.puniceum Pall. – қырмызы тегеурінгүл - живокость пунцовая

28. D.karataviense Pavl. – каратав тегеурінгүлі – живокость каратавская

Тегеурінгүлдер (Delphinium L.) көп жылдық сәндік өсімдіктер арасында алдыңғы орындардың бірінде тұрады. Ерте заманнан бері тегеурінгүлдерді тек гүлінің әсемдігі үшін ғана өсіріп қоймаған. Оған дәлел: Солтүстік Америкада үндістер гүлінен "көгілдір ұн" деп аталатын зат алып, оны қабырды сәндеу үшін пайдаланған; Монғолияда улануға қарсы пайдаланса, қазіргі кезде Иран мен Ауғаныстанда әйгілі парсы кілемдерін бояу үшін жуғанда кетпейтін тұрақты бояулар алады.

Тегеурінгүлдер туысының жеке түрлерінің морфологиялық ерекшеліктері, географиясы мен экологиясы жөнінде деректер көптеген флористикалық еңбектерде және Ranunculaceae тұқымдасының аймақтық зерттеулерінде кездеседі. Қазіргі кезде отандық тегеурінгүлдерден 40-қа жуық алкалоид түрлері табылып зерттелген. Тегеурінгүлдерден табылған метиллекалонитин, кондельфиннің басқа кураре тәрізді әсері бар алкалоидтардан ерекшелігі асқазанда сіңіріледі.

Тегеурінгүлдердің зигоморфты гүлдерінің жеке жапырақшалары жапыраққа ұқсаған тостағанша жапырақшадан құралған. Гүлінің өзіне тән бір ерекшелігі – тегеуріннің болуы. Өсімдіктердің қазақша тегеурінгүл аталуы осыған байланысты болуы керек, ал латынша Delphinium деп аталу себебі тегеуріннің дельфинге ұқсастығынан болуы мүмкін. Ол үстіңгі тостағанша жапырақшаның воронка тәрізді кеңейген жерінде орналасады. Тегеурінде екі балшырын жолы болады. Туыстың кейбір түрлерінде тегеуріндер қысқа, ұзындығы 5-6 мм ғана. (мысалы, D. inconspicuum Serg., D. dictyocarpum), ал екінші біреулерінде ұзын (мысалы, D. comptocarpum Fisch.et Mey., D. divaricatum Ldb., D. sauricum Schischk, D. etatum L.). Әдебиеттерде, бұл өсімдіктерді «бақтың көк түсті таңғажайыптары», «көк таңдар патшасы» деп те атайды. Көгілдір немесе қара көк түсті күлтеде ірі ақ немесе қара дақтар ерекше әдемілік беріп тұрады. Тегеурінгүлдердің гүлдері 3-15 гүлден тұратын сыпыртқы гүлшоғырға жинақталған. Гүлшоғырдың үстіңгі гүлдері астыңғы гүлдерге қарағанда ерте ашылады. Кейбір түрлерінде пирамида тәрізді жай немесе бұтақтанған гүлшоғырлар да кездеседі, онда қысқа немесе ұзын гүлсағақты 50-80 гүлдер болады. Мұндай гүлшоғырда гүлдері төмен

1 сурет - Тегеурінгүлдердің гүлінің құрылысы

1 – жоғарғы тостағанша, 2 – бүйір тостағанша,3 – төменгі тостағанша, 4 – гүлсағақ.

Тегеурінгүлдердің жапырақтары пішіндері жағынан өте әртүрлі. Көпшіліктерінде төменгі және ортаңғы жапырақтар дөңгелек пішінді 3,5,7 бөлікті, тіпті кейбір түрлерінде жапырақтар бірнеше рет қауырсын бөлікті болады. Жапырақтарының сигменттері ромб тәрізді тісті немесе ара тісті жиекті келген. Кейде жапырақтардың бөліктері бір-бірінен алшақ кетсе, кейде жиі жақын орналасады. Жапырақ тақтасының тілімделуі жоғарыдан төмен қарай азаяды.

Көптеген тегеурінгүлдердің тамырлары шашақ тәрізді болғандықтан негізгі тамырлары болмайды, тамырсабақ түзіледі. Ірі өсімдіктерде тамырдың орталық бөлімі біртіндеп өле бастайды, ал…