Дүниежүзілік шаруашылық тақырыбы бойынша география конспектісі

Дүниежүзілік шаруашылық салаларының географиясы.

Әлем елдерінің экономикасының негізі өнеркәсіптің әр түрлі салалары. Ол әлем шаруашылығының барлық бағыттарының дамуына тікелей немесе жанама түрде әсер етеді. Өндіріс-бұл кез-келген елдің материалдық қоғамдық байлығын құрайтын өндіретін салалар жиынтығы. Ол кез-келген елдің шаруашылық кешенінің аумақтық ұйымдасуының, дамуының негізгі буыны. Өндірістің құрылымына өндірістік- технологиялық ұйымдық- ұйымдастырушылық, әлеуметтік, экономикалық, салалық және кеңістіктік құрылымдар кіреді.

Аумақтық-өндірістік құрылым өндірістік-технологиялық және кеңістіктік құрылымдардың негізінде түзіліп, өнеркәсіп өндірісінің негізі болып табылады.

Өнеркәсіп- бұл жаңа техника- механизация өндірістік құрал жабдықтар, жалпы ел экономикасының негізі болатын ірі өндіріс салаларының жиынтығы.

Жалпы өнеркәсіптің әлемдік материалдық өндірістегі үлесі үздіксіз артуда. Индустриалды өнеркәсіптің тарихи тұрғыдан қалыптасқан слаларының ішіндегі өндіруші және өңдеуші салаларының маңызы қазіргі уақытта аса зор. Осы екі саланың өндірістік технологиясы әр түрлі болғанымен де өнідірістік процесс тұрғысынан тығыз байланысқан. Әлем өндірісін экономикалық тұрғыдан талдау өндіруші саланың үлесі жалпы индустриалды өндірісте шамамен 10 % , ал өңдеуші өнеркәсіп салаларына 90 % келеді. Өнеркәсіп салаларын экономикалық тұрғыдан бағалағанда капитал сыйымдылығы, еңбек сыйымдылығы, энегрия, су, ал соңғы уақытта ғылыми сыйымдылық көрсеткіштер қолданылып, экологиялық мәселелер ескеріледі. Жекелеген өнеркәсіптерді экономикалық тұрғыдан сипаттағанда орналасу ерекшеліктерін ескереді. Әлем өнеркәсібінің салаларының маңызын олардың үлесі бойынша да бағалауға болады.

Дүниежүзілік шаруашылық жүйесі — дүние жүзі елдері ұлттық шаруашылықтарының жиынтығы. Дүниежүзілік шаруашылық жүйесі сыртқы сауда, капиталды сыртқа шығару, жұмыс күшінің көші-қоны, экономикалық келісімшарттар жасау, халықаралық экономикалық ұйымдарды құру, ғылыми-техникалық ақпарат алмасу сияқты өзара экономикалық байланыстар мен өзара қарым-қатынастардан тұрады.

Дүниежүзілік шаруашылық жүйесі, негізінен, 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басында ірі машиналық индустрияның, көліктің және әлемдік рыноктың дамуы нәтижесінде қалыптасты. Дүниежүзілік шаруашылық жүйесінің негізгі саласы — өнеркәсіптердің Дүниежүзілік өнеркәсіпте 20 ғасырдың аяғында шамамен 350 миллионға жуық адам жұмыс істеді. Соңғы жүз жыл ішінде өнеркәсіп өндірісі 50 есе өсті, бұл өсімнің 3/4-і 20 ғасырдың 2-жартысына келеді. Пайда болу уақытына қарай өнеркәсіптің барлық салалары, әдетте, 3 топқа бөлінеді. Бірінші топқа “дәстүрлі” салалар: көмір, тау-кен өндірісі, металлургия, темір жол көлігі, кеме жасау, тоқыма өнеркәсібі; екінші топқа жаңа салалар: автомобиль жасау, алюминий қорыту, пластмасса, химиялық талшықтар өндірісі; үшінші топқа ғылыми-зерттеу жұмыстарын қажет ететін “жоғары технология” салалары: микроэлектроника, есептеуіш техника, робот жасау, информатика индустриясы, атом және аэроғарыш өндірісі, органикалық синтез химиясы, микробиология өнеркәсібі жатады. АҚШ-та, ГФР-де, Ұлыбританияда, Францияда өңдеуші өнеркәсіптің жалпы өнімінің 35 — 40%-і осы 3 топтағы салаларға келеді.

Дүниежүзілік шаруашылық жүйесінің негізгі салаларының бірі — отын-энергетика кешені. Бастапқы энергетика байлықтарын дүние жүзі бойынша өндіру және тұтыну ұдайы өсіп келеді. Ол 1900 жыл 1 миллиард тонна шартты отыннан 1990 жыл 10 миллиард тоннаға дейін өсті, ал 2000 жыл 14 миллиард тоннаға жетті.

Соңғы 200 жыл ішінде дүниежүзілік отын-энергетика өнеркәсібі өзінің дамуында басты екі кезеңнен өтті. 19 ғасырдың өн бойында және 20 ғасырдың 1-жартысында көмір кезеңі болды, яғни дүниежүзілік отын-энергетика балансының құрылымында көмір отыны басым болды. Одан кейін мұнай-газ кезеңі келді. Бұл — қатты отынмен салыстырғанда неғұрлым тиімді энергия көзі. 20 ғасырдың 80-жылдары дүниежүзілік энергетика өз дамуының 3-кезеңіне өтті, ол бірнеше ондаған жылдарға созылмақ. Бұл уақыт ішінде, негізінен, сарқылатын…