Ғылыми-техникалық революция бойынша география конспектісі

Ғылыми-техникалық революция

Ғылыми-техникалық революция (ҒТР) ұғымы. Азатзат өркениетінің бүкіл дамуы ғылыми-техникалық прогреспен тығыз байланысты. Алайда осы прогресс құрамында өндіргіш күштерінің жедел және терең өзгерістерінің жеке кезеңдері болып тұрады. ХYІІІ-ХІХ ғасырларда бірқатар елдерде қол өндірісінен ірі машина өндірісіне өтуді жария еткен өнеркәсіп төңкерістері кезеңі осындай еді. Оның үстіне, ХХ ғасырдың ортасында басталған қазіргі ҒТР кезеңі тап осындай болды.

Ғылыми-техникалық революция ғылымның тікелей қоғамның өндіргіш күштеріне айналуына негізделіп, адам баласының өндіргіш күштерінің сапа жағынан түбегейлі өзгергендігі болып табылады.

Ол ақырындап пісіп жетілді де, содан кейін адамның материалдық және рухани мүмкіндіктерінің ғаламат өсуіне бастама болды. Ендігі жерде біз ҒТР-дың одан әрі тереңдеу дәуірінде өмір сүріп жатырмыз.

ҒТР-дың сипатты белгілері және құрамдас бөліктері: басты төртеуі. Қазіргі ҒТР-дың төрт басты белгісі бар.

Біріншіден, жан-жақтылығы, әмбебаптылығы. Ол барлық салаларды, еңбектің сипатын, тұрмысты, мәдениетті, адамдардың психологиясын өзгертеді. Егер өткендегі өнеркәсіп төңкерістерінің символы деп әдетте бу машинасын есептесе, қазіргі ҒТР-дың ондай символы электронды-септеу машинасы (ЭЕМ) да, ғарыш кемесі де, атом электр станциясы да, реактивті ұшақ та, теледидар да бола алады. Қазіргі ҒТР-дың бәрін қамтитындығын географиялық тұрғыдан пайымдауға болады, өйткені ол белгілі бір дәрежеде дүние жүзінің барлық елдері мен Жердің бүкіл географиялық қабығын, сондай-ақ ғарыш кеңістігін де қамтыды.

Екіншіден, ғылыми-техникалық өзгерістердің төтенше жеделдеуі. Бұл жеделдеу ғылыми жаңалықтар мен оларды өндіріске енгізудің арасындағы уақыттың күрт қысқаруынан, жылдам моральдық тозу деп аталатынынан, демек, өнімнің үнемі жаңарып өтыруынан көрінеді.

Үшіншіден, ҒТР еңбек қорларының біліктілік деңгейіне қойылатын талапты күрт арттырады, мұның сендердің әр қайсыларыңа тікелей қатысы бар. Бұл адам әрекетінің барлық салаларында ақыл-ой еңбегінің үлесі артуына себепші болды, былайша айтқанда, олар интеллектуалдана түсті.

Төртіншіден, ҒТР-дың маңызды ерекшелігі – ол екінші дүниежүзілік соғыс жылдарының өзінде әскери-техникалық революция ретінде өмірге келді: оның басталуы туралы 1945 ж. Хиросимада атом бомбасының жарылуы жаңғырықтыра хабарлады. Бүкіл «қырғиқабақ соғыс» кезеңі бойында ҒТР ғылыми-техникалық ойдың ең жаңа жетістіктерін әскери мақсаттарда пайдалануға бұрынғыдан гөрі жоғары дәрежеде бағдарланады.

Экономистер, философтар мен социологтар қазіргі ҒТР біртұтас күрделі жүйе деп есептейді. Оның бір-бірімен тығыз әрекеттесетін мынадай төрт құрамдас бөлігі бар:

Ғылым;

Техника және технология;

Өндіріс;

Басқару.

ҒТР-дың ғылымды көп қажет етуі: Ғылым ҒТР заманында білімнің өте күрделі кешеніне айналып отыр. Ол сонымен, бірге адамның іс-әрекетінің ауқымды саласын құрайды; дүние жүзінде 5,5 млн адамға жуық ғылыми қызметкерлер бар, яғни Жер бетінде бұрын-соңды өмір сүрген ғылыми қызметкерлердің 9/10-ы біздің замандастарымыз. Ғылымның өндіріспен байланысы ерекше артты, ал өндіріс барған сайын ғылымды көп қажет етуде. Алайда экономикасы дамыған және дамушы елдер арасында бұл салада өте зор айырмашылықтар бар.

Бүкіл дүниежүзілік ғылыми өнімнің 4/5 бөлігінен астамы не бары он дамыған елде өндіріледі, бұларда ғылымға жұмсалатын шығын жалпы ішкі өнімнің 2-3%-ін құрайды. Бүкіл дамушы елдерге дүние жүзіндегі ғылымға жұмсалатын шығынның 4-5%-і ғана келеді.

Техника мен технология: дамудың екі жолы. Техника мен технология ғылыми білімдер мен жаңалықтарды бойына сіңірген. Жаңа техника мен технологияны пайдаланудағы негізгі мақсат - өндірістің тиімділігін, еңбек өнімділігін арттыру. Соңғы кезде техника мен технологияның басты қызметі – еңбекті сақтау қызметімен қатар, оның байлықтарды үнемдеу және табиғатты қорғау қызметінің ролі барған сайын арта бастады.

Ұлыбритания, Италияда болаттың 2/3 бөлігін металл сынықтарынан алса, Ұлыбритания мен Жапонияда қағаздың жартысынан астамын маклатурадан, АҚШ-та, Жапонияда алюминийдің көп бөлігін алюминий сынықтарынан алуда.

ҒТР жағдайында техника мен технологияның дамуы екі түрлі жолмен өтеді.

Эволюциялық жол – бұрыннан белгілі техника мен технологияны одан әрі жетілдіру – машиналар мен құрал-жабдықтардың қуатын (өнімділігін) арттыру, көлік құралдарының жүк көтерімділігін өсіру жолы.

Дүние жүзіндегі ең ірі энергия блоктары мен домна пештері Ресей мен Жапонияда орналасқан. Кострома МАЭС-інде қуаты 1,2 млн. кВт энергия блогы жұмыс істейді. Череповец металлургия комбинатында жылына 5,5 млн т. шойын қорытатын, Жапония комбинаттарының бірінде – 5 млн. т-дан астам шойын қорытатын домна жұмыс істейді.