Мақта өнімділігін арттырудағы биологиялық күрес зерттеуі

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ

БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

ТҮРКІСТАН ОБЛЫСЫНЫҢ БІЛІМ БАСҚАРМАСЫ

МАҚТААРАЛ АУДАНДЫҚ БІЛІМ БӨЛІМІ

АБАЙ АТЫНДАҒЫ № 17 ЖАЛПЫ ОРТА МЕКТЕБІ

КОММУНАЛДЫҚ МЕМЛЕКЕТТІК МЕКЕМЕСІ

МАҚТА ӨНІМДІЛІГІН АРТТЫРУДА ЗИЯНКЕСТЕРМЕН БИОЛОГИЯЛЫҚ

КҮРЕСУДІҢ ТИІМДІЛІГІ

Ғылыми зерттеуші: Валихан Айдос Қалмаханұлы

Ғылыми жетекші: Спанов Нурболат

2018-2019 оқу жылы

А н н о т а ц и я

Бұл тақырыпты алудағы басты себебіміз Мақтаарал ауданымыз жағдайында шөп қоректі зиянкес насекомдардың ішінде өздерінің зиянкестік дәрежесі жағынан кеміргіш қоңыр көбелектердің практикалық маңызы өте зор. Бұл топқа жататын зиянды көбелектердің ішінде әсіресе күздік және мақта кеміргіш қоңыр көбелектері аса қауіпті болып саналады. Олар облысымыздың онтүстік және онтүстік-шығыс аймақтарында бау - бақша, техникалық дақылдардың бірқатарына қатты зиян келтіреді.Энтомофагтар өсімдік дамуының негізгі факторларын өзгертіп, зиянкестер адаптацияланған жағдайды өзгертеді, соның есебінен олардың тигізетін зиянды әсерін азайтып, пайдалы жәндіктерінің өсіп - өніуіне жағдай туғызады. Нәтижеде өсімдіктердің жылдам өсіп дамуына жағдай туады, өз кезегінде ол өсімдіктің артуына септігін тигізеді. Бұл жадай химиялық өңдеу жұмыстарын азайтуға әсер етеді.

Зерттеу мақсаты:

Табиғата жиі кездесетін энтомофагтардың биологиялық ерекшілігін зерттеу. Зиянкестердің тигізетін әсерін алдын алудағы қолданатын жергілікті энтомофагтардың мүмкіндігін бағалау.

Ауылшаруашылық дақылдарына аса зияны жоқ кейбір жанама зиянкестердің табиғи жаулары (энтомофагтар) қырылған соң, зиянкестердің саны көбейіп, негізгі зиянкестердің қатарына кіреді де, оларға қарсы бірнеше дүркін химиялық өңдеу жұмыстарын жүргізуге тура келеді. Соның салдарынан бір маусым ішінде бірнеше ұрпақ беретін бунақ денелілер мен кенелерге удың тигізетін әсері төмендеп, төзімділігі күшейеді.

Пестицидтерді жиі қолдану қоршаған ортаны, алынған өнімді ластап, халықтың денсаулығына әсерін тигізеді, сонымен қатар, өсімдіктер мен жануарлар әлемі құрамының нашарлауына әкеледі. Осы аталған жағдайларға байланысты балама әдістемелер – экологиялық өсімдік қорғау, биологиялық егіншілік, биологиялық өсімдік қорғау, уды қолданбау технологиясына жүгінуге тура келеді.

А н н о т а ц и я

Основное причины выбора темы является на Мактааралкая район большой вред преносить в сельскомхозятве грызущие вреденосных насекомых.Эта группа вредных бабочек в частности грызущие хлопковые совки являются наиболее опасными. Они находятся на юге и юго-восточных регионах, может серьезно повредить ряд технических культур. В результате применение биологические методы барьбы будут созданы условия для быстрого роста и развития растений, в свою очередь, будет способствовать росту растений. Это позволит снизить химическую обработку.

Цель исследования: характер специфического характера общей энтомофагов биологических исследований. Для предотвращения воздействия вредных организмов с целью оценки возможности использования местных энтомофагов. Применение местных энтомофагов нет никакого вреда и некоторые побочных эффектов.

Загрязняющие продукты от частого использования пестицидов в окружающей среде влияют на здоровье населения, но и приводит к ухудшению состояния флоры и фауны. В этих обстоятельствах альтернативные методы защиты растений экологического, биологического сельского хозяйства, биологической защиты растении.

A n n o t a t i o n

The main reasons for choosing the topic is in the south of Martaaral in great harm prenosit selskomhozyatve gnawing vredenosnyh nasekomyh.Eta harmful group of butterflies in particular gnawing cotton bollworm are the most dangerous. They are on the south and south-eastern regions, can cause serious damage to a number of industrial crops. As a result of the use of biological methods barby will be created conditions for the rapid growth and development of plants, in turn, will contribute to the growth of plants. This will reduce the chemical treatment.

Objective: the nature of the specific nature of the general entomophags biological research. To prevent exposure to harmful organisms in order to assess the possibility of using local entomophags. The use of local entomophags no harm and some side effects.

Polluting products from frequent use of pesticides in the environment affect the health of the population, but also leads to deterioration of the flora and fauna. In these circumstances, alternative methods of plant protection environmental, biological agriculture, biological plant protection.

М А З М Ұ Н Ы

КІРІСПЕ

І МАҚТА ДАҚЫЛЫ ЗИЯНКЕСТЕРІНІҢ БИОЛОГИЯСЫ

I.1Мақта өсімдігі және зиянкестерінің жалпы сипаттамасы

I.2 Энтомофагтардың биологиясы

II. ЗЕРТТЕУ БӨЛІМІ.

II.1 Мақтарал өңірінде жиі кездесетін энтомофагтар

II.2 Энтомофагтарды өсімдік зиянкестеріне қарсы тиімді пайдалану

III. ҚОРЫТЫНДЫ

IV. ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

КІРІСПЕ

Зерттеу тақырыбының өзектілігі: Ауыл шаруашылығы өнімдерінің қосымша көздерін арттырудың бірден - бір жолы – ол зиянды организмдердің егістіктерге, бау-бақша мен жайылымдықтарға тигізер кері әсерін күрт төмендету немесе бір жолата жою болып табылады.

Қазақстанда мақта оңтүстік өңірде өсіріледі, оны зақымдайтын насекомдар мен кенелер жөнінде бұрын зерттеу жұмысы аз жүргізілген. Әдебиеттерде буынаяқтылардың 156 түрі көрсетілген. Орта Азиядағы мақта плантацияларында дақылды зақымдайтын насекомдар мен кенелердің 214 түрі, зиянкестерді жоятын жыртқыштар мен паразиттердің 150 түрі және тозаңдандырушылардың 75 түрі тіркелген.

Қазіргі кезде ауылшаруашылық дақылдарын зиянкестерден кешенді қорғау шараларының ішінде, тек елімізде ғана емес, сонымен қатар шетелдерде де басты орынды химиялық тәсіл алады. Егіншіліктің озық жүйесін жүргізу де бүгінгі таңда химияландырумен байланысты. Химиялық тәсілді ауылшаруашылық дақылдарының барлығына дерлік, оларды зақымдайтын зиянкестерге қарсы бүрку, тозаңдату, тұқымды дәрілеу арқылы қолданғандықтан, сөзсіз тиімділігі өте жоғары, қолдануға қолайлы және нәтижесі тез арада көрінеді. Өңдеу өткеннен кейін бірнеше сағаттан соң және 1–3 күн аралығында зиянкестердің жойылуы 100 пайызға жетеді. Сондықтан да фермерлер химиялық препараттарды қолданғанды жөн көреді.

Химиялық күрес тәсілінің елеулі кемшіліктері де аз емес. Химиялық препаратпен өңдеу жүргізілген кезде зиянкестермен қоса пайдалы организмдерге де (энтомофагтар) әсерін тигізеді. Соның салдарынан тез арада зиянкестердің сан мөлшерінің өсуіне әкеледі де, өңдеу жұмысын бірнеше рет қайталауға тура келеді. Ауылшаруашылық дақылдарына аса зияны жоқ кейбір жанама зиянкестердің табиғи жаулары (энтомофагтар) қырылған соң, зиянкестердің саны көбейіп, негізгі зиянкестердің қатарына кіреді де, оларға қарсы бірнеше дүркін химиялық өңдеу жұмыстарын жүргізуге тура келеді. Соның салдарынан бір маусым ішінде бірнеше ұрпақ беретін бунақ денелілер мен кенелерге удың тигізетін әсері төмендеп, төзімділігі күшейеді.

Мақта дақылын кешенді қорғау барысын талдай отыра, елімізде биологиялық әдіспен қорғау нашар дамығаны байқалады. Қайта құру кезеңіне дейін егістікке, жылыжайларға биоагенттерді жіберіп, биологиялық препараттарды қолданған. Осы әдіспен қорғау көлемі 500 мыңнан астам гектар жерге жеткен.

Қазіргі кезде биологиялық әдістеме елімізде аз қолданылады, тек Оңтүстік Қазақстан өңірінде ғана жеке зертханалар трихограмма, бракондар, әр жерде алтын көздерді өсіріп, фермерлерге сатуда. Өкінішке орай, бұл биоагенттердің биологиялық тиімділігі өте төмен болып отыр.

Соңғы жылдарда ауылшаруашылық дақылдарының (қозаның) өнімділігін арттыру, алдыңғы қатарлы тәжірибелер мен агробиологиялық шаралардың нәтижелі жұмыстары, жергілікті энтомофагтардың биологиясын және оларды пайдалану, іс-жүзінде зерттеу қажеттілігін тудырды.

Зерттеудің мәселесі:

Менің осы ғылыми жобаны алу себебім: энтомоф - агтар өсімдік дамуының негізгі факторларын өзгертіп, зиянкестер адаптацияланған жағдайды өзгертеді, соның есебінен олардың тигізетін зиянды әсерін азайтып, пайдалы жәндіктерінің өсіп - өніуіне жағдай туғызады. Нәтижеде мақтаның жылдам өсіп дамуына жағдай туады, өз кезегінде ол өнімнің арттыруына септігін тигізеді. Бұл жағдай химиялық өңдеу жұмыстарын азайтуға әсер етеді. Соңғы жылдарда ауылшаруашылық дақылдарының (қозаның) өнімділігін арттыру, алдыңғы қатарлы тәжірибелер мен агробиологиялық шаралардың нәтижелі жұмыстары, жергілікті энтомофагтардың биологиясын және оларды пайдалану, іс-жүзінде зерттеу қажеттілігін тудырды.

Кіші ғылыми жұмысының мақсаты:

1. Мақтаарал ауданында жиі кездесетін энтомофагтардың биологиялық ерекшілігін зерттеу.

2.Зиянкестердің тигізетін әсерін алдын алудағы қолданатын жергілікті энтомофагтардың мүмкіндігін бағалау.

І МАҚТА ДАҚЫЛЫ ЗИЯНКЕСТЕРІНІҢ БИОЛОГИЯСЫ

I.Мақта өсімдігі және зиянкестерінің жалпы сипаттамасы

Мақта көбелегі (Helicoverpa armigera Hubn.) – Мақтаарал ауданындағы мақталықтардың, сондай-ақ томаттардың, жүгерінің, нұттың және басқа да дақылдардың аса қауіпті зиянкесі. Қуыршақтары топырақтың 8–10 см тереңдігінде қыстайды. Ауа райы жағдайына байланысты сәуірдің соңы мен мамыр айында қуыршақтардан гүл сірнесімен қоректеніп, жұптасатын, содан соң жұмыртқа салатын көбелектер ұшып шығады. Бір көбелек орта есеппен 500-дей жұмыртқа салуға қабілетті, бірақ кейбір көбелектер 3000-ға дейін жұмыртқа сала алады. Олар жұмыртқаларын түрлі өсімдікке, ал мақтаға шанақтану кезеңінде салады. Сондықтан да көбелектердің алғашқы ұрпағы басқа өсімдіктерде, ал одан кейінгі ұрпақтары мақтада дамиды. Айналадағы ортаның температурасына байланысты 2–6 күннен кейін жұлдызқұрттар туады. Олар Іжәне ІІ жасында жапырақтарды, гүл бүршіктері мен өсімдіктің жоғарғы бөлігіндегі шапақтарын зақымдайды. Өсу шамасына қарай жұлдызқұрттар бұтаның ортаңғы және төменгі қатарларына өтеді де, шанақтарының, гүлдерінің, құрылып келе жатқан қауашағының жұмсағын жеп, соларды зақымдайды. Зақымдалған жеміс түсіп қалады, ал қауашағы шіріп кетеді. Бұл зиянкес келтіретін өнім шығыны 50 және одан да астам пайызға жетуі мүмкін.

Бір маусымда 3 - 4 ұрпақ дамиды. Екінші - үшінші ұрпаққа (шілде-тамыз) көбелектің сан мөлшері жоғары деңгейге жетеді. Бұл кезеңде олар өте көп зақым келтіруге қабілетті. Өйткені олар құралып келе жатқан өнімді жояды. Кейбір жылдары зиянкестің екінші және үшінші ұрпағы бір-бірінің үстіне шығып, шоғырланып алады да, мақтаны өте қатты зақымдайды. Мақта егілетін аймақта олардың сан мөлшері жыл сайын айтарлықтай өсіп келеді. Олар әсіресе 1998, 2004 және 2010 жылдары жаппай көбейді.

Өрмекші кене (Tetranychus turkestani Ug.et.Nic.) – мақталықтың қауіпті зиянкесі. Оңтүстік Қазақстан жағдайында кәдімгі өрмекші кененің тіршілік әрекеті наурыз айының соңында басталады. Кене өз дамуында мынандай кезеңдерден өтеді: жұмыртқа, дернәсіл, пронимфа, дейтонимфа және имаго. Жаңа салынған жұмыртқасының түрі мөлдір сұйық тамшыдай болады. Одан әрі ол күңгірттеніп, дернәсіл шығар алдында кремдей рең тартады. Шар пішінді, қабығы ешқанай мүсінсіз келеді. Жұмыртқа орташа 1,5–2 күн дамиды.

Дернәсілінің келесі даму кезеңдерінен ең тән ерекшелігі – үш жұп аяғының болуы. Денесі жарты шар тәрізді, көмескі-сары реңді. Жұмыртқадан шыққан дернәсілі бірден өте ширақтық танытады, жапырақпен жылдам өрмелейді, бірақ өрмек тоқымайды. Оны ересектері ғана тоқып, соның астында қоректеніп, соның астында көбейеді. Дернәсіл орта есеппен 4 күн дамиды. Пронимфалары дернәсілдерінен ірілігімен және төрт жұп аяғымен ерекшеленеді. Денесінің формасы бойынша дернәсілге ұқсас. Өңі – ашық-жасыл. Пронимфа орта есеппен 1–1,5 күн дамиды. Аталықтары пронимфа кезеңінен кейін ересек кенеге айналады. Ал аналықтары болса одан әрі дейтонимфа кезеңінен өтеді. Дене пішіні және өңі бойынша ол ересектеріне жақындайды. Дейтонимфа 2–3 күн бойы даму кезеңінен өтеді. Аналықтарының денесі сопақ, төрт жұп аяқты. Денесін анық байқалатын қылық түк басқан. Аналықтарының өң реңі жаз уақытында бүйірлерінде қоңыр дақтары бар жасылдау-сары. Аталығы аналығынан едәуір кіші және соңына қарай жіңішкерген құрсағымен ерекшеленеді. Қылтық түктерінің орналасуы мен денесінің реңденуі…