Мәтін арқылы функционалдық сауаттылықты дамыту мақаласы

Мемлекеттік тілді мәтін арқылы оқытуда функционалдық сауаттылықты қолдану

Мамежанова Г.Н., Сатбекова З.М.

«Қаныш Сәтбаев атындағы гимназиясы» ҚММ

Қазақ тілі мен әдебиет пәндерінің мұғалімдері

Сабақ кезінде мемлекеттік тілді мәтін арқылы оқытуда функционалдық сауаттылық жолдарының өзара байланысына ерекше мән беріледі, себебі қазақ тiлi – өзiндік сөздiк қоры мол жинақталған тiл. Қазақ тiлi – құрылымы мен жүйесi дамыған‚ сөз байлығы аса мол‚ ұлттық тiл деңгейiне көтерiлген қазақ халқының ұлттық тiлi.

Тіл дамытуда мәтіннің рөлі өте үлкен, мәтін балаға білім береді, тілін, ой-өрісін дамытады, тәрбиелейді. Мәтінді талдаған кезде оған қойылатын талаптарға да назар аударамыз. Мәтіннің тәрбиелік мәні өте зор, себебі мәтін оқушылардың дүниетанымын кеңейтеді.Мысалы, біз өз ойымызды сөз арқылы емес, негізінен мәтін арқылы жеткіземіз.

Мәтінді оқытудың негізгі міндетінің бірі- оқушыларды қазақ тілінде еркін сөйлей білуге үйрету, сөйлеу қабілетін арттыру үшін жағдай жасау. Оқушылардың функционалдық сауаттылығын арттыруда біз оқушының назарын аудару үшін сабақ кезінде әр түрлі тақырыптық, пәнаралық, сыныпаралық байланыс орнатып, қызықты әңгімелерді сахналық көрініс ретінде өтуді ұйымдастырамыз

Мәтінмен жұмыс оқушылардың есте сақтау қабілетін арттырады, есту қабілетін қалыптастырады, сөздік қорын толықтырады. Мәтінді түсініп оқуда сабағымызда компьютерді жиі қолданамыз. Оқушылар компьютерде жұмыс істей отырып, мәтіннің мазмұнын түсінуге, қазақ тілінің төл дыбыстарын дұрыс айта білуге үйренеді. Мәтін алдында жүргізілетін жұмыстар:

1.Тақырыпқа байланысты жаңа сөздермен танысу;

2. Мәтінді қазақ тілінен орыс тіліне аудару;

3. Оқыған мәтіннің мазмұнын өз сөзімен жеткізу;

4. Мұғалімнің сұрағына дайын жауап беру;

5. Берілген мәтіндегі ойды бірнеше сөйлемдер арқылы айтып беру;

6. Оқыған мәтінге немесе бөлімге тақырып қою;

7. Суреттерді қолдана отырып, мәтіндегі ойды әңгімелеу;

8. Жоспар құрғызып, мәтіннің мазмұнын түсінгендерін тыңдау;

Мәтінмен жұмыс істеу кезеңінде саралау тәсілін қолданамыз, өйткені жұмыс жүргізу жеңілірек болады. Оқушыларды жұмыс істеу қабілеттеріне және білім деңгейлеріне қарай топтастырамыз , әр топқа сараланған тапсырма беріп отырамыз.

Мысалы, өз тәжіриебімізді бөлісер болсаақ, мәтіннен бірнеше сөйлем оқылады, сол сөйлемдердің ішінде мәтіннің мазмұнын білдіретін сөйлемдердің ретін балалар белгілеп шығады, мәтіннің мазмұнына келетін суреттер таңдап алып, соларды пайдалана отырып, мәтін құрайды. Таспаға жазылған мәтінді оқушыларға мұқият бірнеше рет тыңдатып, мазмұнын орыс тілінде айтқызып, бұл тәсіл олардың мәтін мазмұнын қаншалықты түсініп отырғандарын аңғартады. Сонымен қатар сөздіктерді қолдана отырып, топпен мәтінге аударма жасату жұмыстарын да жүргіземіз.

Мәтінмен жұмыс жүргізуде жаңартылған білім беру бағдарламасына сүйенсек,оқушылар мәтіндегі ойды, оқиғаны өз өмірімен ұштастыра отырып, оқылған мәтінге өз көзқарасын білдіре алуы тиіс. Сонымен қатар әр оқушының психологиялық жағынан жас ерекшелігіне, тәжірибелеріне қарай өз бетімен жұмыс жасау дағдысын қалыптастырудың танымдық мәні зор.

Функционалдық сaуaттылық ұғымы түрлі мәтінді түсінумен aнықтaлaды. Сондықтaн біздің міндетіміз жaңa жүйеде жұмыс жaсaй отырып, оқушылaрды түрлі мәтіндермен жұмыс жaсaуғa дaғдылaндыруымыз керек: жaзбa мәтін, электронды мәтін, aудиомәтін. Мәтіндерді топтaстыруғa немесе белгілі бір тaқырыптaр бойыншa жіктеу өте күрделі. Оқушылaрдың сaуaттылығын aрттырудa оқыту үрдісіне жaңa технологияны пaйдaлaнудың нaқты белгілері көрсетіліп отыр. Зaмaнaуи оқыту үрдісіне сaй мұғaлім сaбaқтa тек бaғыт беруші, aл…