Мәтін арқылы сыни ойлау дағдыларын дамыту, 8 сынып

МӘТІН АРҚЫЛЫ СЫНИ ОЙЛАУ ДАҒДЫЛАРЫН ДАМЫТУ

Астана қаласы №32 мектеп- гиназиясының қазақ тілі мен әдебиет пәнінің мұғалімі Басембаева Айгерим Кыстаубаевна

Қазақ тілінде «мәтін» терминінің кең қолданыла бастағанына көп уақыт бола қойған жоқ. Мемлекеттік терминологиялық комиссияда «текст» және «мәтін» термин-дерін тең дәрежеде бекіткен, бірақ мәтін сөзі қолайлы термин болғандықтан, жаппай қолданысқа түсті. Тілімізге дендеп ене бастаған мәтін сөзінен «мәтінтаным», «мәтінтану», «мәтінтанушы» секілді бір-неше жаңа баламалар туындады. Бірақ бұрыннан қалыптасып, тіл білімінде өте жиі қолданылатын «контекст» термині көпке дейін баламасы табылмай, соңғы кездерде ғана «мәнмәтін» сөзі балама ретінде ұсынылып, біртіндеп қолданысқа ене бастады. Бірақ подтекст сөзі «сөз астары» деп, «жол арасы мағынасы», «жанама мағына» деп әртүрлі айтылып жүр. Қазақ филологиясында мәтінді тал-дау көпке дейін әдебиеттану нысаны ретінде ғана қарастырылып келгені белгілі. Мәтінтанудың бір саласы текстология ғылымының өзі тұтасымен әдебиет-шілердің мойнына жүктеліп келгені сондықтан. Ал әдебиетшілер арасында мәтінтануды фольклортанумен тең санай-тын пікірлер бар екенін жоққа шығаруға болмайды. Шын мәнісінде мәтінтану мәсе-лесін, оның негізгі категориясы мәтінді лингвистикалық тұрғыдан сараптау, анализ жасау қазақ тіл білімінде күрделі де қиын және қолға кеш алынған м

Мәтінді тану, оның тілдік табиғатын ашу соңғы уақыттардағы жалпы тіл білі-мінде, шетел тіл білімінде өндірте зерт-теліп келе жатқан сала болып табылады. «Мәтін» деп нені тануға болады деген сауалдан басталып, әр жанр, стильге тән мәтіндерді талдау, мәтінтүзуші фактор- ларды анықтау, оны тұтастай жүйе ретінде алып қарастыру, бөлшектерге, сегмент-терге бөлу, бүтін мен бөлшек арасынан логикалық байланысты көре білу, таба алу, т.б. мәселелер мәтінді лингвистиканың зерттеу нысаны дәрежесіне көтерді. Мәтін талдау мәтін тудырушы тілдік тұлғадан бастап, көркем шығарманың өзін түзуші белгілерді, мәтінтүзілімге қажетті тілдік бірліктерді, мәтіндік бөліктерді талдаумен бірге, қабылдаушының тілдік құзіреті қарастырылатын, түрлі тілдік кеңістігі зерттелетін сала болса, мәтін- танулық зерттеулердің маңызы басқаша болып келеді. Мәтінтанулық зерттеулердің маңыздылығы бір ғана құжаттың, мәтіннің дәлдігі мен нақтылығын қалпына келтіру барысында тарихи шындықты, тұтас бір дәуірдегі тілдің күй-қалпын танытатындай мүмкіндігі болудан байқалады. Ал шығарма иесі мен ол дүниеге әкелген туындының тілдік сипатын ашу деген – тұтас бір тарихи кезеңге тән тілдік, көркемдік- стильдік ерекшеліктерді анық-таумен б

қалыптаса қойма-ғаны белгілі. Бірақ осы бағытта соңғы жылдары зерттеушілер ізденісі арқасында тың баламалар ұсынылуда. Жұмыс жазу барысында мәтінтану мен мәтінталдауға қатысты кейбір терминдердің баламалары ұсынылды.

Мәтінтану («текстология») ғылым-дағы нақтылықтың, дәлдіктің көрсеткіші іспетті аса маңызды сала болумен өткен мен бүгіннің арасын жалғастырудың құра-лы, тіл тарихының ұзақ та күрделі жолы-ның нақты көркеткіші. Мәтінтанудың маңызы зор, өйткені: «Текстология изучает историю текста того или иного произ-ведения. Этим произведением может быть и исторический документ и художе- ственное сочинение» [1, С. 5]. Халқымыз қаншама суырыпсалма, сөзге шешен деге-німізбен, көне мұраларды, мәселен, ХҮ-ХҮІІІ ғасырлардағы жыраулар мектебінің өзіндік жаттау, елге жаю (тарату) дәстүрі болғаны сөзсіз. Өйткені, онсыз бұл мұралар ауызша түрді дәл қазіргі біз танып жүргенде «көнеліктерді» бойына сақтай отырып, бүгінге жетпес еді. Ал ол «көнеліктерді» есте ұстаудың, сақтаудың, таратудың кейінгі ұрпаққа жеткізудің өзіндік тілдік құралдары мен амалдары болған. Зерттеу жұмысының негізгі міндеттерінің бірі де осындай қиыннан қиысып, арасынан қыл өтпей, мәтінді ғасырдан ғасырға өзгертпей жеткізген мәтінтүзуші белгілерді анықтау. Екінші мақсат осы тарихи мәтінтүзуші белгілер мен қазіргі мәтіндерді түзуші белгілердің арасындағы ұқсастықтар мен айыр-машылықтарды (лексикалық, грамма-тикалық жақтан) айырып көрсетуге