Міржақып Дулатұлы Оян қазақ шығармашылығы туралы мақала

Орындаған:Махтабай Ұлдана

Тұран университеті Журналистика 3-курс

Міржақып Дулатов. Оян, қазақ!

Көзіңді аш, оян қазақ, көтер басты,Өткізбей қараңғыда бекер жасты.Жер кетті, дін нашарлап, хал арам боп,Қарағым, енді жату жарамас-ты.Найзаменен түртсе де, Жатырсын,қазақ,оянбай. Мұнша қалың ұйқыны Бердің бізге,ой,Алла-ай! Бар ма екен біздей ғафыл жұрт, Атырафқа көз салсақ. Көзі іскенше ұйқыға Келе жатқан тоя алмай? Етемін үміт жастардан, Жаңа гүл шашқан бақшадай. Мұрадын оңай кім табар, Жар салып жұртқа қақсамай? Халыққа,жастар,басшы бол! Қараңғыда жетектеп. Терең судан өтер ме, Мың қойды серке бастамай?

Қазақтың аса көрнекті ағартушысы, ақын, жазушы, қоғам қайраткері әрі жалынды көсемсөз шебері, әдебиеттің әр түрлі жанрына қалам тартқан қаламгер Міржақып Дулатұлы 1885 жылы 25 қарашада Торғай уезінің, Сарықопа облысының бірінші ауылында дүниеге келген.

Аумалы-төкпелі заманда қазақ елінің болашағы үшін өз басын қатерге тіккен тектілердің төресі – Міржақып Дулатұлының есімі бұл күнде зор ілтипатпен аталады.

Міржақып Дулатұлы 1917 жылы құрылған Алашорда үкіметінің белді мүшесі, Алашорда үкіметінің бағдарламасын жасағандардың бірі болғаны тарихи деректерден белгілі. Міржақып – қазақтың ертеңі үшін туылған жан. Міржақып - қазақтың маңдайына бақ болып біткен сөнбес жарық жұлдыздарының бірі ғой. Алашты оятқан – Оян қазақ!

Адамзат тарихында қилы-қиямет оқиғалармен, дүбірлі даму үрдісімен ерекше орын алған ХХ ғасырдың басы қашаннан еңбегі еш, тұзы сор қазақ халқы үшін де сындарлы кезең болғаны белгілі. Осындай талма тұста, шешуші сәтте ұлт үшін қызмет көрсетудің үздік үлгісін көрсеткен алтын айдарлы арыстарымыздың халқының жоғын жоқтап, мұңын мұңдап, аузы алты қарыс патша өкіметіне қарсы бас көтерген қазақ азаматтарының іс-әрекеттерін ұлт азаттығы үшін күрес деп бағалаған жөн. Басым көпшілігі сауатсыз, қараңғыда бұйығып жатқан елді оятып, жаңаша өмірге, еркіндікке, елдікке тарту, әлбетте, оңай бола қойған жоқ. Соның үшін де Ахмет – ұйықтап жатқан елді оятар ма екен деп «Масасын» ұшырды. Міржақып – «Оян, қазақ!» деп ұран салды. Сұлтанмахмұт – «Қараңғы қазақ көгіне, өрмелеп шығып күн болам» деп жалын атты. Әлихан – орыс газеттеріне қазақ жерін қалай болса солай тартып алып жатқан, қазақтарды шоқындыруды көздеген патша саясатына қарсы мақалалар жазды.

Ақын Уфа қаласындағы «Шарқ» баспасынан «Оян, қазақ!» деген атпен 1909 жылы бастырып шығарады.

Міржақып десе – «Оян, қазақ!», «Оян, Қазақ!» десе – Міржақып еске түседі.

Көзіңді аш, оян қазақ, көтер басты,

Өткізбей қараңғыда бекер жасты.

Жер кетті, дін нашарлап, хал арам боп,

Қарағым, енді жату жарамас-ты,-деп жырлаған Міржақып қазағының ешбір ойсыз, харекетсіз «қалғып» жүргенін, сөйтіп бәрінен құр қалғандығын ашына жырлайды. Өмірді босқа өткізбей, өзге елдер тәрізді жарыққа ұмтылуға шақырады. Ел басына күн туғанда «етігімен су кешіп», біртұтас Алаш идеясы төңірегінде жазылған ақынның бұл өлеңі күллі халықтың оянып, бостандыққа қол жеткізуін аңсаған, ізгі тілектен туындаған игі шығарма. Ресей патшалық үкіметінің шымбайына тиген бұл кітап ХХ ғасыр басындағы қазақ қоғамындағы түрлі топтардың бәрінің көңілінен шыққан. Бүкіл халықтың көңілінен шыққан бұл кітаптың елге ұнағаны соншалықты, кітапты мешіттер, молдалар елге таратты. Осыдан-ақ, бұл кітаптың мән-мағынасын, маңызын байқауға болады. Патша өкіметі кітап авторының соңына түсіп, кітапты оқуға тыйым салды. Соған қарамастан халық арасында таралып, тіпті, сол кездері қыз артынан жасауға да қосылып берілген дәстүрде болған.

Ем таба алмай дертіне, «Оян, қазақ!» деп жар салған М.Дулатов «Оян,қазақ!»өлеңінде «найзаменен түртсе де», қазақтың оянбайтынын айта келе:

«Халыққа, жастар, басшы бол!Қараңғыда жетектеп»,- деп, халқын осындай халден құтқарар жастарға үміт артады.

Бірақ бұл кітап жас авторға осындай абырой-беделмен бірге, патша әкімшілігі тарапынан қуғын-сүргінді де ала келді. Басы тергеуге түсіп, «Оян, қазақ» жаппай тәркіленді.

Семей Округтік Сотының Прокурорына

МӘЛІМДЕМЕ

Қылмыстық Уложениенің 129-бабында көзделген қылмыс бойынша айыпталып отырған қазақ Міржақып Дулатов ісіне қатысты мына мән-жайларды мәлім етемін.

Осы жылғы 6 маусымда Омбы Жандарм Басқармасының көмекшісі, ротмистр Леванский Мемлекеттік қауіпсіздік ережелері тәртібімен Семей қаласында тұратын қырғыз Міржақып Дулатовтың үйіне тінту жүргізді. Онда Дулатовқа тиесілі шамаданның ішінен түрлі брошюра, газеттермен қатар, «Оян, қазақ» атпен шыққан 9 жинақ табылды.

«Оян, қазақ» жинағы мазмұны бойынша қазақ жастарын қолданыстағы мемлекеттік қоғамдық құрылымды құлатуға шақырады, бұл ретте ол қазақтардың хандық кезіндегі еркін өмірі мен қазіргі уақытты салыстыра бағалайды, орыс өкіметі қазақтарды өз жерінен ығыстырып, оларды қоныс аударушыларға және сайын далада жүрген поп-миссионерлерге алып беріп жатыр дейді.

Қылмыстық Уложениенің 129-бабы, 1-6. 2-тармағы бойынша айыпкер ретінде жауапқа тартылған Торгай облысының қазағы Міржақып Дулатов өзін кінәлі деп санамайды және одан алынған брошюралар өзінікі екенін, ол шығармаларды басуға Петербург цензурасы рұқсат еткенін алдыға тарта отырып, ол қазақтар арасында тарату үшін басылғанын мойындайды.

Дулатовтың сот тергеуінен жалтаруының алдын алу үшін оны Семей түрмесінде қамауда ұстау туралы шешім қабылдадым.

Бұл мәлімдеменің көшірмесі осымен қатар Әділет Министрі мырзаға да жөнелтілді.

Сот Прокуроры үшін Пукляков.

№72. 30 маусым 1911 жыл, Семей қаласы ".

Семей Округтік Сотының Прокурорына

МӘЛІМДЕМЕ

Қылмыстық Уложениенің 129-бабында көзделген қылмыс бойынша айыпталып отырған қазақ Міржақып Дулатов ісіне қатысты мына мән-жайларды мәлім етемін.