Мутациялардың себептері мен жиілігіне арналған сабақ жоспары

Теориялық аралас сабақтың әдістемелік әзірлемесі

Тақырыбы: Мутациялардың себептері мен жиілігі.

Сабақтың мақсаты:

Білімділік: Оқушы меңгеруі және білуі тиіс:

мутагенді факторлар, мутациялардың эволюциялық рөлі;

үйлесімдік өзгергіштік, гендердің түрлі үйлесімдердің пайда болуы;

генетикалық алуантүрлілікті қалыптастырудағы рөлі;

Тәрбиелік:

құрал-жабдықтармен оқулықтарды таза ұстауға үйрету;

өз-ісіне жауапты болуға, ұқыптылыққа, тапқырлыққа, белсенділікке, шапшаңдыққа баулу;

оқу орнын қадірлеуге тәрбиелеу;

Дамытушылық:

сабақтан алған ақпараттарды талдап үйрену;

ой өрісін биология пәні бойынша дамыту;

ғылыми-оқу және анықтамалық әдебиеттермен өз бетінше жұмыс істеп білуге үйрету;

Сабақтың түрі: Аралас сабақ

Сабақтың әдісі: Ауызша, жазбаша, түсіндірмелі

Пән ішілік байланыс: Фенотиптік немесе модификациялық өзгергіштік.

Пән аралық байланыс: Молекулалық биология, медициналық биология.

Сабақтың жабдықталуы:

Материалдық: Жалпы биология оқулығы, күн тақырыптық жоспар, оқу жұмыс бағдарламасы, тақырыптық жопар, деңгейлік сұрақтар, І – ІІ нұсқалы тесттер

Техникалық-программалық: СD диск, интерактивті тақта

Пайдаланылатын әдебиеттер:

Негізгі: Т. Қасымбаева, К.Мұхамбетжанов

Қосымша: Мухамеджанова К, Қасымбаева Т, «Жалпы биология» Хрестоматия, Алматы, Мектеп

Оқушы білуі тиіс:

мутагенді факторлар, мутациялардың эволюциялық рөлі;

үйлесімдік өзгергіштік, гендердің түрлі үйлесімдердің пайда болуы;

генетикалық алуантүрлілікті қалыптастырудағы рөлі;

Сабақтың хронокартасы:

1.Ұйымдастыру кезеңі -5 минут.

2.Оқушылардың білімін тексеру -35 минут.

3.Жаңа тақырыпты түсіндіру -30 минут.

4.Жаңа тақырыпты пысықтау -7 минут.

5.Сабақты қорытындылау -10 минут.

6.Үйге тапсырма -3 минут.

Сабақтың барысы:

І. Ұйымдастыру кезеңі - 5 минут.

Оқытушы оқу бөлмесінің тазалығына, оқушылардың киіміне назар аударады. Оқушылардың сабаққа қатысуы мен дайындығын тексеріп, оларды сабақтың бағдарламасы және мақсатымен таныстыру.

ІІ. Оқушылардың білімін тексеру - 30 минут.

Дәріс сабағында оқушылардан өтілген тақырыпты сұрайды. Оқушылардың білім деңгейін деңгейлік сұрақтар қою немесе тестілеу арқылы тексеріледі.

Деңгейлік сұрақтар:

1. Өзгергіштік дегеніміз не?

2. Өзгергіштік қандай оргенизмдерге тән?

3. Өзгергіштіктің неше түрі бар? ата

4. Мутация дегеніміз не?

5.Мутация ұғымын қай елдің ғалымы енгізді?

6.Барлық тірі организмдерге тән қасиет бұл?

7.Мутагендер дегеніміз не?

8. Мутагендердің неше түрі кедеседі? Ата

9. Мутациялар организмнің қандай жасушаларында пайда болатындығына байланысты нешеге бөлінеді? ата

10. Сомалық мутацияның зерттеудің ауруының себептерін білуде маңызы зор.

Деңгейлік сұрақтардың жауабы:

1. Өзгергіштік дегеніміз организмнің бойындағы түрлі белгілермен қасиеттердің сыртқы орта факторларының әсерінен өзгеруі, осыған байланысты ол жаңа белгі-қасиеттерге ие болады.

2. Тұқымқуалаушылық сияқты өзгергіштік те барлық тірі оргенизмдерге тән

3. Өзгергіштіктің екі түрі бар.

1) генотиптік немесе тұқым қуалайтын өзгергіштік, бұған мутациялық өзгергіштік жатады;

2) фенотиптік немесе тұқым қуаламайтын өзгергіштік, бұған модификациялық өзгергіштік жатады.

4. Мутация дегеніміз – организм генотипінің, яғни хромосомалар мен олардың құрамды бөліктері – гендердің өзгеруіне байланысты кездейсоқ пайда болатын, тұқым қуалайтын өзгергіштік.

5. Мутация ұғымын ең алғаш нидерландық ботаник Х.Де Фриз қалыптастырды.

6. Мутация –барлық тірі организмдерге тән қасиет.

7. Мутация сыртқы орта факторларының әсерінен пайда болады, оларды мутагендер деп атайды.

8. Мутагендердің үш түрі кедеседі. Олар: физикалық, химиялық және биологиялық мутагендер.

9. Мутациялар организмнің қандай жасушаларында пайда болатындығына байланысты генеративтік (жыныс жасушаларындағы) және сомалық (дене жасушаларындағы) болып екіге бөлінеді.

10. Обыр (рак)

Өзгергіштіктің негізгі формалары

І нұсқа

1. Өзгергіштіктің неше түрі бар ?

А) Екі түрі В) Үш түрі

С) Төрт түрі Д) Бес түрі Е) Бір түрі

2. Гендердің өзгеруіне байланысты кездейсоқ пайда болатын, тұқым қуалайтын өзгергіштікті қалыптастырғанең алғашқы нидерландық ботаник

А) А.Вейсман В)Х.Де Фриз

С) Г. Мендель Д) Т. Морган Е) Б.Ламарк

3. 1901 жылы өзінің «Мутациялық теория» деп аталатын еңбегін жариялаған ғалым ?

А) А.Вейсман В)Х.Де Фриз

С) Г. Мендель Д) Т. Морган Е) Б.Ламарк

4. 1901 жылы Де Фризөзінің қандай деп аталатын еңбегін жариялады ?

А) Мутациялық теория В) Мутагендік теория

С) Фенотиптік теория Д) Генотиптік теория Е) Дұыс жауабы жоқ

5. Химиялық мутагендердің саны қазір қаншадан асады?

А) 400-ден В) 300-ден

С)200-ден Д)500-ден Е) 100-ден

6. Өте жоғары концентрациядағы кейбір гербицидтер мен пестицидтер де төмендегілердің қайсысын тудыра алады ?

А) Мутация В) Мутаген

С) Фенотип Д) Генотип Е) Дұыс жауабы жоқ

7. Мутация сыртқы орта факторларының әсерінен пайда болады, оларды не деп атайды ?

А)Мутациялар В)Генотиптер

С)Фенотиптер Д) Мутагендер Е) Дұыс жауабы жоқ

ІІ нұсқа

1.Организм генотипінің, яғни хромосомалар мен олардың құрамды бөліктерін не деп атаймыз ?

А)Мутация В) Мутаген

С) Фенотип Д) Генотип Е) Дұыс жауабы жоқ

2. Есекшөп (энотера) өсімдігінің кейбір белгілерінің қалыпты жағдайдан ауытқитынын және олардың тұқым қуалайтындығын байқаған ғалым ?

А) А.Вейсман В)Х.Де Фриз

С) Г. Мендель Д) Т. Морган Е) Б.Ламарк

3. Де Фриз қай жылы өзінің «Мутациялық теория» деп аталатын еңбегін жариялады ?

А) 1901 жылы В) 1900 жылы

С)1902 жылы Д)1903 жылы Е) 1904 жылы

4. Барлық тірі организмдерге тән қасиет

А) Фенотип В) Мутаген

С) Мутация Д) Генотип Е) Дұыс жауабы жоқ

5. Мутация сыртқы орта факторларының әсерінен пайда болады, оларды мутагендер деп атайды

А) Фенотиптер В) Мутациялар

С) Генотиптер Д) Мутагендер Е) Дұыс жауабы жоқ

6. Жасушадағы зат алмасу процесі кезінде түзілетін кейбір ыдырау өнімдері мен организмге тағам арқылы келіп түсетін радиоактивті заттарда да қандай қасиет болады ?

А) Мутагендік В)Мутациялық

С)Фенотиптік Д) Генотиптік Е) Дұыс жауабы жоқ

7. Мутация сыртқы орта факторларының әсерінен пайда болады, оларды не деп атайды ?

А)Мутациялар В)Генотиптер

С)Фенотиптер Д) Мутагендер Е) Дұыс жауабы жоқ

Өзгергіштіктің негізгі формалары. Тест жауаптары

І нұсқа

ІІ нұсқа

А

В

А

С

А

Д

А

Д

ІІІ. Жаңа тақырыпты түсіндіру – 35 минут.

1.Оқытушы оқушыларға: Мутациялардың себептері мен жиілігі туралы түсіндіру

Жаңа сабақтың жоспары

1. Мутациялық өзгергіштік

2. Гендік мутация.

3. Геномдық мутация.

Мутациялық өзгергіштік – дегеніміз организмнің генотипінің өзгеруіне байланысты болатын, яғни тұқым қуалайтын өзгергіштік. Дарвин тұқым қуалайтын өзгергіштікті табиғи және қолдан сұрыптаудың алғы шарты деп есептеді. Бірақ Дарвиннің тұсында тұқым қуалаушылық туралы тәжірибе жүзінде алынған деректер және оның ұрпаққа берілу заңдылықтары белгісіз елі. Сондықтан әр түрлі формадағы өзгергіштіктерді тұқым қуалау тұрғысынан айыру мүмкін болмады. Де Фриздің теориясының кейбір мәселелері осы күнге дейін өз мәнін жойған жоқ. Олар:

1. Мутацияның кенеттен пайда болатындығы

2. Жаңадан пайда болған формалардың тұрақты келетіндігі

3. Мутациялардың сапалық өзгеріс болып саналатындығы

4. Мутацияның өзі әр түрлі бағытта – пайдалы да, зиянды да болатындығы

5. бір рет болған мутацияның қайтадан қайталана алатындығы. Бірақта Х. Де Фриздің қателік жақтары да жоқ емес. Ол табиғи сұрыптау мен мутацияны бір-біріне қарсы қойды. Яғни ол мутациядан кейін бірден жаңа түр пайда болады деп есептеді. Шын мәнінде мутация тұқым қуалайтын өзгергіштіктің негізі болып есептеді ал жаңа түр ұзақ уақыт сұрыпталудың нәтижесінде пайда болады. Мутациялар әр түрлі бағытта жүзеге асады. Олардың көпшілігі организмнің тіршілік қабілетін кемітіп жібереді. Кейде өлімге душар етеді, оны летальді мутация деп атайды. Жалпы мутацияны эволюциялық процесстің алғашқы материалдық негізі деп есептеу керек. Бірақ жеке мутациялар түрді өзгерте алмайды. Мутация жыныс жасушаларындағы және хромосома аппаратындағы өзгерістеріне байланысты бірнеше типке бөлінеді. Генотиптің өзгеру сипатына қарай мутациялар: гендік, хромосомалық, геномдық және цитоплазмалық болып бөлінеді.