Музыка сабағында дарынды балалармен жұмыс, 3-сынып

ДАРЫНДЫ БАЛАЛАРМЕН ЖЕКЕ-ДАРА ЖҰМЫС жасау жолдары

Рахат бастауыш мектебі Жамбыл облысы Жамбыл ауданы

Әр адам балалық, жасөспірім және жастық шағынан бастап, өмірде үлкен жетістіктерге

жетуді армандайды. Жасөсіпірімдік шақ- бұл ізденіс, үміт, күмәндану, мазасыздану кезі. Көптеген

балалар ерте кезден бастап, әртүрлі іс-әрекет түрлеріне қабілеттілік білдіреді (сурет салады,

билейді, музыкалық инструменттерде ойнайды, ән айтады т.б.). Бірақ уақыты келе, бұл

қабілеттіліктердің көрінісі бәсеңдеп, жас адамның мамандығының негізіне айналмайды, ол адам

жай ғана «орташа» кәсіпкерге айналады. Қазіргі кездегі жаңа әлеуметтік – экономикалық жағдай

бойынша, кәсіпкерлік іс-әрекетте табысқа жалпы және әдейі қабілеттің ең болмағанда аз ғана

бөлігімен, білімділікпен, шығармашылықпен қамтамасыз етілгенде ғана жетуге болады.

Сондықтан, балалар алдында, сонымен қатар, ата-аналар, мұғалімдер алдында да жаңа міндет тұр,

яғни жеке тұлғаның потенциалды мүмкіндіктерін зерттеу, дамыту және осының негізінде баланың

болашағын анықтау.

Әр түрлі іс-әрекеттерге байланысты адам қандай да қызметті орындауы қажет және сол істің

тиімді нәтижесін қамтамасыз етуге жәрдем беретін сапаларға ие болуы тиіс. Мұндай дара

психологиялық ерекшеліктер міндетті түрде, бір жағынан, өзіндік психикалық табиғатына ие

болудан, екіншіден – әркімде өз алдында, қайталанбас көрінісін жеке адам қабілеті деп атаймыз.

«Дарындылық» – бұл «дарын» сөзінен шыққан және ол дамудың аса қолайлы, сыртқы

алғышарттарын білдіреді. Педагогикалық энциклопедияда бұған келесі түсінік беріледі:

«Дарындылық» – бұл адамның белгілі іс-әрекет аумағында ерекше табыстарға жетуге

көмектесетін, қабілет дамуының жоғары деңгейі.

Дарындылық – бұл бірдей өмір шартында, қатарларымен салыстырғанда үйрену мен

оқытуда аса жоғары қабылдаулары мен шығармашылықтың ерекше көрініс беруі. Дарындылық –

бұл тек ақыл-ой дамуының жоғары деңгейі ғана емес, сонымен қатар жеке тұлғаның дамуына

бағытталған кейбір ішкі талап-мақсаттар. Сонымен қатар, дарындылық – бұл әлеуметтік құбылыс.

Өйткені, адамның іс-әрекетінің әлеуметтік сферада жетістіктерге жетуі туралы сөз болып отыр.

Әлеуметтік ортаның дарындылыққа байланысты жүргізілген әр түрлі зерттеулерінің

нәтижесі (әлеуметтік-экономикалық қатынастар, қаржылық қамсыздандыру, әлеуметтік –

күнделікті шарттар т.б.) әртүрлі. Осыған байланысты келесідей тұжырым жасауға болады:

әлеуметтік -экономикалық шарттар дарындылықтың дамуына әсер етеді, өйткені, олар адамның__өмір деңгейін анықтайды. Қоғам экономикалық дамыған сайын, ол адам дамуы үшін қолайлы

болып келеді. Дарындылықтың дамуындада жанұя өте маңызды жағдай болып келеді, соның

ішінде:

- жанұя құрылымы мен оның эмоционалды климаты;

- бала мен ата-ана арасындағы қарым-қатынас стильдері;

- ата-аналардың бала дарындылығына қатынасы.

Дарындылықтың сапалық мінездемесін талдау бойынша түрлерді адампың психикалық

мүмкіндіктерінің спецификасына және оладың қандай да бір іс-әрекетте көрінуіне байланысты

бөлуді ұсынады. Дарындылықтың сандық мінездемесін талдау адамның психикалық

мүмкіндіктерінің деңгейін сипаттауға мүмкіндік береді.

Ғалымдар дарындылық мәселесін зерттей келе, оның жалпы және әдейі немесе арнайы түрін

бөліп көрсетеді. Дарындылықтың 2 түрі де іс-әрекеттің әр түрлілігі мен формасында жалпы

кезеңдер болуына байланысты. Осылай, жалпы ақыл-ой дарындылығы іс-әрекеттің барлық

түрімен қамтамасыз етілгенде ғана орындалады. Олардың табысты орындалуы үшін белгілі ақыл-

ой сапасы, «ақыл-ой құндылығы» қажет болады [3].

Арнайы дарындылық, өзі ерекше ашылып көрінетін белгілі іс-әрекет түрлерімен байланысты

(математикалық, техникалық, музыкалық, сурет салу өнері, ақындық дарындылық және т.б.).

Кәсіптік қабілеттерді зерттеумен танымал ғалым Ч.Спирмен ақыл-ой энергиясының жалпы

факторы бар екенін көрсетті. Ол фактор түрлі іс-әрекеттің табысты шешілуін анықтайды.

Жалпы ақыл-ой дарындылығы ақыл-ой жетістігі талап етілетін жағдайдың бәрінде болады

(жалпы сұрақ – әртүрлі жаттығуда индивидтің ақыл-ой қабілеті мүмкіндігінің бірдей болмауы).

Мектептің жалпы білім беру шартындағы оқушылар арасындағы ақыл-ой қатынасы бойынша

ерекшеліктер жоспарда бірінші орынға шығады.

Ақыл-ой дарындылығы – бұл жалпы және жеке ақыл-ой сапасының сәйкес келуі.

Психологиядағы бар материалдар, мұғалімдер мен тәрбиешілерді ақыл-ойға байланысты дарынды

балалардың 3 категориясына назар аударуға көмектеседі. Бірінші категорияда – өмірдің бірдей

шартында ақыл-ой дамуының ерекше жоғары деңгейін көрсететін балалар. Олар жиі мектепке

дейінгі және төменгі сынып жасындағы балалардың арасында кездеседі. Екінші категорияда –

арнайы, мысалы: математика немесе басқа ғылымның қандай да бір аумағында ақыл-ой

қабілеттілігінің белгілері бар балалар. Мұндай оқушылар жасөспірім жаста байқалуы мүмкін.

Үшінші категорияда – оқуда табысты болып үлгермеген, бірақ психикасының айрықшалығымен,

танымдық белсенділігімен, сирек кездесетін ақыл-ой қорымен қамтамасыз етілген балалар

енгізілген. Бұл жерде потенциалды немесе «жасырынды» дарындылық туралы сөз болып отыр.

Мұндай ақыл-ой мүмкіндігі бар оқушылар жоғары сыныпқа дейінгі жаста жиі көрінеді.

Дарындылықты анықтауға төмендегідей әдістемелерді қолдануға болады.

Әдістеме атауы: Е.Е. Туниктің дарындылықты анықтау негізіндегі шығармашылық

ойлауды зерттеу әдістемесі.

Мақсаты: Шығармашылық ойлаудың түрлі көрсеткіштерін – сөздік-шығармашылық ойлау,

көрнекі-бейнелік ойлауды бағалау, дарындылықтың негізін анықтау.

Шығармашылық ойлау бағасының көрсеткіштері:

ой жүйріктігі (жеңілдігі, өнімділігі) – бұл шығармашылық ойлаудың жүйріктігін

сипаттайды.

ой икемділігі – тез ойлауға көшуге сипаттайды.

ой ерекшелігі – ойдың даралығын білдіреді.

ойдың нақтылығы – шығармашылық ойлаудың логикалылығын, бірдейлігін, дұрыс шешімге

келуді білдіреді.

Алынған нәтижелер сандық және сапалы талдауға, математикалық-статистикалық өңдеуге

дайындалды.

Әдістемелік зерттеу нәтижелері.

Зерттеу зорлық-зомбылықсыз, ішкі қалау ниеті жағдайында өтті. Көптеген балалар өте үлкен

ниетпен жауап берді.