Ойлы-қырлы жерлермен жүгіру жаттығуы

Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі

Оңтүстік Қазақстан облысының білім басқармасы

Оңтүстік Қазақстан индустриялды-иннавациялық колледжі

«К Е Л І С І Л Г Е Н» «Б Е К І Т Е М І Н»

Колледж әдіскері Директордың оқу ісі

________Б.Ж. Нәрікбай жөніндегі орынбасары

«___»_____2016 жыл. ________С.Л. Көпбаева

«___»_____2016 жыл.

Пәні: «Дене тәрбиесі»

Пән оқытушысы: Куттеев Даулет Жаксылыкович

«Жалпы білім беру, гуманитарлық

пәндік циклдік комиссиясының

мәжілісінде қаралып, талқыланды.

Хаттама №___ «___»________2016ж.

Пән бірлестігінің меңгерушісі

_________Жусипбеков Ж. Ж.

Ақсукент-2016ж

І. ТҮСІНІКТЕМЕ

Адамның тәрбиесі жан мен тәнге тікелей байланысты. «Тәні саудың-жаны сау» - деп салауаттылық өмірді игерудің жолын көрсетіп берген . Сондықтан әрбір ата-ана баласын тәрбиелегенде күшінің көбін баланың дене тәрбиесіне жұмсауға міндетті.

Жоспарға сәйкес студенттер арасынан спортқа икемі бар жастарды анықтау мақсатында 21 сәуір колледжімізде өтілетін спорт сайысынан волейбол ойынынан спорттық жарыс өткізіледі.

Мақсаты: Оқушыларды икемділікке, дене қасиеттерін қалыптастыруға, шапшаңдыққа шыңдауға, төзімділікті қалыптастыруға, ептілікті дамытуға, ойын түрлерін игеруге баулу.

Міндетті: Оқушыларды тұлғалық және дене қасиеттерін қалыптастыруы барысына көмек көрсету.

Оқушылардың икемділік дағдысын, жылдамдығын арттыруда, ептілікке дағдылануда жаттығу түрлерін, әсіресе, спроттық ойын түрлерін таңдап алудың маңызы зор.

Үйірмеде қолданылатын спорттық ойын түрлері мен жаттығу түрлері.

Оқушылардың практикалық іс-әрекеттері олардың дене қасиеттерінің белсенділігін арттырып, ептіліктерінің дамуына игі ықпал жасауына әсері болады.

Дене шынықтыру пәнінен ашық сабақтың жоспары

Күні: 23. 04. 2016ж

Сабақтың тақырыбы: Шахмат

Сабақтың мақсаты:

Білімділік: Оқушыларға шахмат, оның шығу тарихы,ойын техникасын үйрету.

Дамытушылық: Ойау шеберліктерінің артуына, шыңдалуына бағытталған қабілеттерін дамыту.

Тәрбиелік: Оқушыларды есептей білуге, тез ойлануға, шахматқа қызығушылыққа, ұйымшылдыққа тәрбиелеу

Сабақ типі: Жаңа материалдарды меңгеру, практикалық

Өтілу әдістері: Сұрақ – жауап, түсіндіру интерактивті, жұппен жұмыс әдістері

Көрнекіліктер: кестелер, таблица, интерактивті тақта, слайдтар

Сабақтың жүру барысы:

І. Ұйымдастыру

ІІ. ББҮ кестесімен жұмыс

Білемін

Білгім келеді

Үйрендім

ІІІ. Жаңа сабақ

Шахмат — (ағыл. Chess, түрікше Satranç) ақыл-ой спорт түрі. Шахмат сөзінің мағынасы парсышадан патша (шах) өлді (мат) дегенді білдіреді. Әлемдегі кең таралған ойындардың бірі саналады.

Серіктестерге арналған 64 тордағы 32 фигурадан (16 – ақ және қара түсті) тұратын ойын. Шахматтың Отаны – Үндістан. Ойынның қазіргі заманғы тәртібі негізінен Қайта өрлеу заманында (XV-XVI ғғ.) пайда болған, дегенмен оның тұтастай бірігуі тек осыдан 100 жыл бұрын ғана болған. Шахмат ойыны өнердің, ғылым мен спорттың түрлерін біріктіреді.

Ережесі

Шахмат екі ойыншы арасында шахмат тақтасында ойналады. Ойын тақтасы 64 шаршыдан тұрады. Ойының басында әрбір ойыншының иелігінде ақ немесе қара түсті он алты тас (шахмат фигурасы) болады: бір патша, бір уәзір, екі піл, екі ат, екі тура және сегіз пешка. Ойынның мақсаты қарсыластың тастарын шабуылдай отырып, патшаға мат қою.

Қарама-қарсы отырған екі ойыншының сол жақ шеткі шаршысы қара түсті, оң жақ шеткі шаршысы ақ түсті болуы керек. Тақтай бұлай орналаспаған жағдайда теріс тұрған болып есептеледі.

Шығу тарихы

Шахмат Үндістанда осыдан 2000 жыл бұрын пайда болды. Ол кезде ойын чатуранга деп аталды. Шахмат Үндістаннан Азияның шығысы мен орталығына тарады, ал V ғасырдың аяғы мен VI ғасырдың басында ол Иранға келді. VII жүзжылдықта шахматпен иран монархияс ының жеңімпаздары – арабтар танысты. Өздеріне жаңа болып көрінген ойын түрін олар шатрандж (парсының шатранг деген сөзінен шыққан) деп атады. Арабтар оны дамыта отырып, IX-X жүзжылдықтарға дейін таратты.

XII ғасырдың аяғында католиктердің шіркеуі шахматты жасырын ойын есебіне қосты, бірақ ол ұзаққа бармады және XIV ғасырдың орта шенінде қайта ауыстырылды.

Шахмат бильярдтан кейінгі екінші спорт ойыны болып табылады, осы ойын түріне арналып әлем чемпионаты өткізіледі. Ал 1878 жылы алғаш рет телефон арқылы шахмат ойыны өтті. 1888 жылы хат жазысу арқылы бірінші шахмат турнирі ұйымдастырылды.

Шахмат ойынының ең ұзақ мүмкіндігі 5 949 жүрістен тұрады.

Шахмат тақтасындағы мүмкін позициялардың 40 жүрістен кейінгі жалпы саны Әлемдегі барлық бізге көрінетін электрондар санынан асып түседі.

Шахмат тақтасымен танысу

Шахмат тілінде жазып, оқып үйренейік

Фигуралардың тақтада тігілуі

Ойынды жазу тәртібі және шартты белгілер

- фигура желінбей жасалған жүріс;

: фигураны жеп жүру;

0-0 қысқа рокировка;

0-0-0 ұзын рокировка;

+ шах;

++ қос қабат шах;

Х мат;

! Жақсы, күшті жүріс;

!! Өте күшті, ұтатын жүріс;

? Нашар, әлсіз жүріс;

?? Өте нашар, ұтылысқа ұшырататын жүріс;

?! Екі жаққа бірдей тәуекел шиеленіскен жүріс;

= екі жақтың мүмкіндіктері тепе-тең;

+ - ақ жағының жағдайы жақсы;

+ =ақ жағының сәл артықшылығы бар;

- + қара жағының жағдайы жақсы;

= +қара жағының сәл артықшылығы бар.

Пешка жүрісі

Пешка шахмат нотациясында П әріпімен белгіленеді.Ол басқа фигураларға қарағанда жүріс жағынан әлсздеу. Пешка вертикаль бағытта тек алға қарай бір немесе екі шаршыға жүре алады.Кейін жүре алмайды.Қарсыластың фигурасын тек қиғаш келгенде ғана жеп, алған фигураның орнына өзі келеді.

Корольдің жүрісі

Шахмат нотациясында Кр әріпімен ббелгіленетін ең басты әрі әлсіз фигура болып есептеледі.Өйткені тақтадағы бәсекенің негізгі мақсаты- корольге мат беру.Ал қалған фигуралар ойын барысын, өз корольін қорғай отырып, қарсыласының қрғаныс шебіне шабуыл жасайды.Корольдің әлсіз фигура екеніне тағы бір дәлел ол өз әскерлерінің көмегінсіз ештеңе де тындыра алмайды.

Басқа фигураларға қарағанда корольдің жүрісінде тағы бір ерекшелік бар.Ол қорғаныста тұрған қарсыластың пешкасын немесе фигурасын жей алмайды және шабуыл төніп тұрған шаршыға жүре алмайды. Бұдан туатын қорытынды – корольді жеуге болмайды екен. әрбір жақтың королі бірден сегіз шаршыны бақылап тұрады.

Пілдің жүрісі

Шахмат нотациясында піл С әріпімен белгіленеді (орысша слон немесе офицер). Әрбір ойнаушының екі-екіден пілі болады. Олардың бірі ақ, екіншісі қара диогональ бойымен жүре алады. Сондықтан олардың тұрған шаршыларының түсіне байланысты бірін ақ шашылы піл, екіншісін қара шаршылы піл деп атайды. Пілдер өзінің және қарсылас жағының фигураларының үстінен аттап жүре алмайды.

Ладьяның жүрісі

Ладья ферзіден кейінгі күшті фигура болып саналады. Оны Л әріпімен белгілейді. Оның күшін шартты түрде екі жеңіл фигураға яғни екі пілге немесе екі атқа теңестіруге болады. Ладья тіке және көлденең қатармен жүреді.Ол өзі түстес және қарсыластың фигураларының үстінен аттай алмайды. Егер жүріс кезінде жолында қарсы жақтың пешкасы немесе фигурасы тұратын болса оны жей алады.

Ферзінің жүрісі

Шахмат нотациясында Ф әріпімен белгіленетін ең күшті фигураның бірі. Оның бір өзінің күші екі ладьяға тең десе болады.Осыған орай шабуылда қарсыласына аса қауіпті, ал қорғаныста бағалы фигура болып есептеледі.

Аттың жүрісі

Шахмат нотациясында К ( орысша конь деген сөзден алынып отыр) әріпіме белгіленетін ең күрделі фигура.Оның жүрісінде белгілі бір заңдылық бар.Аттың жүрісі «Г» әріпіне ұқсайды.Басқа фигураларға қарағанда ол ерекше секіріс жасап жүреді.Ат өзінің тұрған орнына байланысты ең кем дегенде екі шаршыдан сегіз шаршыға дейін қауіп төндіріп тұрады.

Сондай ақ тақтадағы аттың бірін ақ шаршыға, екіншісін қара шаршыға қойсақ тағы бір ерекшелікті көруге болады.шаршыда тұрған ат келесі жүрісінде ақ түсті, ал ақ түсті шаршыда тұрған ат қара түсті шаршыға жүреді.

Рокировка

Ойын барысында әрбір шахматшы король мен ладьяның орнын ауыстырып қатар бір жүріс жасайды. Шахмат әдебиетінде оны «рокировка» деп атайды. Рокировка жасау үшін король мен ладья бұған дейін жүрілмеген және екеуінің араларындағы шаршыларда фигура болмауы қажет.Осы шарттар сақталғанда ғана еl – дегі корольді gl-ге қойып, hl-дегі ладьяны корольдің үстінен аттатып fl шаршыға қояды. Осылайша кооль қанатында жасалған қос жүрісті рокировка деп атайды.Ал ұзын рокировка жасау үшін el-дегі корольді cl-ге жылжытып, аі-дегі ладьяны dl шаршысалып барады. Шахмат нотациясында қысқа рокировка О-О, ал ұзын рокировка О-О-О белгілерімен таңбаланады. Рокировка жасаудағы мақсат корольді қауіпсіз орынға қою.

Терминдермен жұмыс

ШАХ – қандай да бір фигурамен корольге шабуыл жасау

МАТ – қарсыластың шабуылына ұшыраған король ешқайда қашып құтыла алмаса, яғни ұтылысты білдіреді.

ПАТ – корольдің өз кезегінде бірде-бір жүріс жасай алмайтын жағдайы.Нәтижесінде тең ойын деп саналады.

Шахмат кезеңдері:

Дебют – (французша «басталу» деген сөз)- шахмат партиясының бастапқы кезеңі.Ол 10-15 жүрістен кейін аяқталады., нәтижесінде пешкалар мен фигуралар шайқасқа түсуге дайын жауынгерлік сапта тұрады.

Миттельшпиль – (немісше Mittel -ортасы, Spiel -ойын ) ойынның ортасы, әдетте басты оқиғалар жүреді.

Эндшпиль – (немісше Endspiel – ойынның соңы) партияның қорытынды сатысының аяқталуы.

Каспаров Гарри Кимович

13.04.1963 жылы туған, Әзербайжан, Баку қаласы – шахматшы, шахматтан дүние жүзінің 13-ші чемпионы, жастар арасындағы дүние жүзінің чемпионы (1980), халықаралық дәрежедегі гроссмейстер…