Орта мектепте драмалық шығармаларды оқыту әдісі, 8 сынып

Аубакир Дана Нуржанатқызы

Абай ат. ҚазҰПУ, «7М01701- қазақ тілі мен әдебиеті педагогтерін даярлау» мамандығының 2-курс магистранты

ОРТА МЕКТЕПТЕ ДРАМАЛЫҚ ШЫҒАРМАЛАРДЫ

ОҚЫТУДЫҢ МАҢЫЗЫ

Білім беру саласында танымдық білім мен тәрбие беруді ұйымдастырудың негізі-сабақ. Сабақ өзіндік қатаң ішкі құрылымы бар, дидактикалық заңдылықтарға бағынған, мазмұн жеткізудің әдістәсіл, амалдарын сақтаған оқыту жүйесі. Сабақ педагогикалық еңбек, жоғары оқу орындарындағы сабақ ол оқытушы мен болашақ кәсіби маманның білім мен тәрбиедегі біртұтас танымдық ой қызметін қалыптастырудың шығармашылық түрі. Әр жанрдың өзіндік ерекшеліктері, жанрлық табиғаты болады. Драмалық шығарма күнделікті тұрмыстағы әр түрлі құбылыстардан, айрықша оқиғалардың түйісуінен, ерекше характерлердің қақтығысынан туады. Бұл жанрда өмірдің реалистік бейнеленуін көбірек аңғарамыз.

Драматургия – характерлердің қақтығысынан, сезімдердің шайқасынан құралып, диалог мен монолог арқылы болмыстың сан алуан шындығын ашады. В.Г.Белинскийдің нақты да бейнелі анықтамасы бойынша «драма орындалған оқиғаны қазіргі уақытта, оқырманның немесе көрерменнің көз алдында болып жатқандай бейнелейді».

Әдебиеттің басқа жанрына қарағанда драмалық шығармаларды оқытудың өзіндік ерекшелігі бар. Ол ерекшелік драмалық туындылардың жанрлық табиғатына тікелей байланысты болып келеді. Драмалық жанрдағы шығармаларда эпикалық және лирикалық жанрлардан айырмашылығы, авторлық суреттеу, баяндау, шегініс байқалмайды. Автордың сөзі тек сахналық бағытта көрінеді. Оқырман немесе көрермен драма кейіпкерлерінің басынан өткен оқиғалардың барлығын кейіпкерлердің өзінен біледі. Сондықтан драматург өз кейіпкерлерінің өмірін айтпай, іс-әрекет арқылы көрсетеді.

«Пьеса-драма, комедия-әдебиеттің ең қиын формасы»,-дейді М. Горький. Себебі, әдебиеттің проза, лирика жанрларында айтатын ой, кейіпкерлер іс-әрекеті, көрініс, сахна бірінші кезекте болады. Орыс жазушысы Гоголь: «Пьеса тек сахнада ғана өмір сүреді» деуі осыған дәлел. Драмалық шығармаларда оқиғалар оқырман көз алдында жаңа өтіп жатқандай әсер қалдыруы керек. Күшті сюжет, ең бастысы, өткір, шиеленісті тартыс, өмірдегі қарама-қарсылықтар – драманың өзегі, негізгі арнасы. Драмада қаһарман белгілі бір мақсат үшін күреседі, сол себепті оның күші зорайып, іс-әрекет, қимыл арқылы көрінеді. Драмадағы тағы бір ерекшелік, қаһармандар іс-әрекеті әр жаққа шашырамай, бәрі бір жүйе, бір арнада өрбіп, дамиды.

Мектепте драмалық шығарманы оқудың бастапқы кезеңі – сабақта пьесаны оқу және мәнерлеп оқу.

Орта сыныптарда драмалық шығарманы сыныпта толық оқу керек, ал жоғары сыныптарда оқуға тек жекелеген әрекеттер немесе құбылыстар бөлінеді. Егер орта сыныптарда мұғалімнің оқуы оқушылардың оқуымен ұштасатын болса, жоғары сыныптарда біз тек оқушылардың өздері оқумен шектеле аламыз.

Оқушылардың оқуға дайындығы да оқушылардың жасына, білімі мен дағдысына байланысты өзгеріп отырады. Егер орта сыныптарда көптеген дайындық жұмыстары қажет болса, оның барысында шығаманың кейіпкерлері, олардың тарихы, сыртқы түрі, сөйлеу мәнері нақтыланса, балалар драмалық шығарманы бет-әлпеті бойынша оқуды үйренсе, жоғары сыныптарда көп нәрсе қосыла бастайды, яғни оқушылар өз бетінше орындайды.Сондықтан мектепте драмалық шығарманы оқу, әдетте, оны сабақта оқудан басталады. Сабақ барысында кейіпкерлердің қақтығыстарының себептері ашылатын бірнеше көріністер ғана оқылады. Оқу қысқа түсініктемелермен бірге жүруі керек. Шығарманың мазмұнын оқу және әңгімелеу кезінде шығармаға иллюстрациялар мен қағаздарды пайдалану ұсынылады.

Оқушылар шығарманың мазмұнымен алғашқы танысуларын бетпе-бет оқу арқылы аяқтайды. Шығармадағы мұндай жүйелілік арқылы оқушылар кейіпкерлерін түсініп, талданған драмалық шығарманы дұрыс оқуы жеңілдейді. Дегенмен, бет-бейнелі оқуды тек қана түсіндірме оқу процесінде ғана емес, драмалық шығарманы талдау барысында, қорытынды сабақтарда және шығарманы талдаудың әр түрлі сәтінде қолданылатын өзіндік жұмыс әдісі ретінде пайдалануға болады. Жүзбе жүз оқу драмалық шығарманың формасының өзінен туындайды, сондықтан оның мазмұнын терең ашуға ықпал етеді.

Мәнерлеп оқу көркем әдебиет оқырмандарын тәрбиелейтінін және бұл қазақ әдебиетін оқытудың басты міндеттерінің бірі екенін де ұмытпауымыз керек. Мұғалімнің пьесаны толық оқып шығуы оқыту уақытын үнемдейді. Бірақ мұғалім оқуының барлық сөзсіз артықшылықтарымен бірге оның айқын кемшілігі де бар - бір адамға пьесадағы барлық кейіпкерлердің ойлары мен сезімдерін жеткізу де қиын.

Спектакльді оқушылардың рөлге бөліп мәнерлеп оқуына келсек, олар шығарманың идеялық-көркемдік мазмұнын түсінгеннен кейін, яғни ұзақ дайындықтан кейін – аналитикалық тұрғыдан да, тілін меңгеру тұрғысынан да мүмкін болады.

Ең тиімді әдіс – мұғалімнің оқуымен оқушының оқуын ұштастыру. Айталық, мұғалім бір-екі рөлді оқиды, ал мектеп оқушылары «көпшілік» деп аталатын көріністерге қатысады.

Бірақ мектеп оқушыларына арналған «көпшілік көріністерге» қатысу үшін де, орындаушылар пьесаны сыныппен бірге бірінші оқылмас бұрын алдын ала дайындалуы керек. Ол үшін орыс тілінен үздік оқитындар іріктелетіні анық. «Оқырмандармен» алдын ала жұмыс, әрине, оларға спектакльдің идеялық-көркемдік мазмұнының негіздерімен таныстыру, мұғалімдердің өздеріне берілген рөлдерді оқу үлгілері, олармен репетиция жұмыстары кіреді. Бірақ бұл бірнеше оқушыны дайындауға жұмсалған уақыт тұтастай сыныптық ойынмен жұмыс істегенде өтеледі.

Драмалық шығармаларды оқытуда оның өзіне тән 7 ерекшелігі барын ескеру қажет.

1-ерекшелік. Драмалық шығарманың көлеміне шек қойылады. Драматург шындық пен образды шағын көлемге сыйдыруы керек.

2-ерекшелік. Драмалық шығарма оқиғалар мен тартыстың даму қарқынына, ауқымына қарай актілерге, көріністерге, бөлімдерге бөлінеді.

3-ерекшелік.Драмалық шығармадағы шешуші нәрсе – кейіпкерлер сөзі (реплика). Оқиғаның негізгі даму арнасы диалог пен монологқа негізделеді. Демек, тартыс желісі кейіпкер сөзі арқылы дамиды.

4-ерекшелік. Драмалық шығармаларда баяндау болмайды. Автор режиссер үшін кейіпкердің қимыл-қозғалысын сипаттап, қай сөзді қалай айту керектігін жақша ішінде (ремарка) көрсеткені болмаса, басқа уақытта сахна сыртында қалады.

5-ерекшелік. Драманың тілі нақты, қысқа және тұжырымды. Прозада кеңінен суреттелетін шындықты, көріністі драматург бір ауыз сөзбен жеткізеді. Кейіпкердің сөзі арқылы оның мүддесі, сезімі мен мінезі де танылады.

6-ерекшелік. Қимылсыз, әрекетсіз, қақтығыссыз драмалық шығарма болмайды. Тартыстың күрделі, шым-шытырық, шымыр шиеленіскен түрі драмалық шығармаға тән. Перде ашыла салысымен адамдардың мүдделері арасындағы қақтығыс, шиеленіскен көріністер, оқиғалар тұтасып, шиыршық тартыс, тайталас көріне бастауы шарт. Сан алуан тартыстар арқылы қаһарманды шайқастарға салып, ауыр сынға түсіреді. Белгілі бір мақсат үшін күрес үстінде кейіпкерлердің мінездері әр түрлі қырынан көрінеді.

7-ерекшелік. Драмалық шығармадағы шындық көркемдік шешімін тек сахнада тауып, образдар да сахнада жасалады. Осы тұста мизансцена ұғымы қарастырылады. Әубәкір Рахимов “Режиссер шеберлігі. Пьесадан қойылымға дейін” деген еңбегінде мизансценаға келесідей анықтама береді: «Кейіпкерлердің тартыс-таласы, жүріс-тұрысы, сезім арпалысы, барлығы да көкейкесті мақсат үшін жасалынуы қажет. Мизансцена – ойсыз қозғалыс емес, қойылымның жанрлық ерекшеліктерін айғақтайтын астарлы әрекеттер. Режиссердің қолтаңбасы мен үні. Мизансцена эпизодтың, көріністің, актінің айтпағын немесе айтуға тиісті астарларын пластикалық тұрғыдан көрсетуді мақсат етеді. Мизансцена – кейіпкердің ойы мен сезімін жеткізудің көрінісі. Сахналық әрекеттің аса маңызды мәнін бейнелі түрде берудің мүмкіндігі. Барлығы режиссер шешімінің қажеттілігінен бастау алады». Оқушылар бұл ерекшелікті талдауда осы мизансцена ұғымын бірге қарастырады.