Қалдық теріден бұйым жасау бойынша 9 сынып жұмысы

Қазақстан Республикасының ғылым және білім министрлігі

№ 253 орта мектеп

Ғылыми жобаның тақырыбы:

«Қалдық теріден қазіргі заманға сай бұйымдарды жасау»

Бағыты: Этномәдениеттану

Жоба қорғаушы : Сағынбай Наргиз, № 253 орта мектептің 9 «а» сынып

оқушысы

Ғылыми жетекші: Қошқарова.Ш.З. Қорқыт Ата атындағы Қызылорда Мемлекеттік университетінің дәстүрлі өнер институты Сәндік-қолданбалы және бейнелеу өнері кафедрасының аға оқытушысы, педагогика ғылымдарының кандитаты

Жетекші: Ертайқызы Элеонора, № 253 орта мектептің Көркем еңбек пән

мұғалімі

Қызылорда қаласы

2019-2020 оқу жылы

№ 253 орта мектептің 9«а»

сынып оқушысы Сағынбай Наргиздің

«Қалдық теріден қазіргі заманға сай

бұйымдарды жасау» тақырыбындағы

ғылыми зерттеу жұмысына

Пікір

Сағынбай Наргиз -« Қалдық теріден қазіргі заманға сай бұйымдарды жасау » ғылыми жобасында алдына қойған мақсаттарын орындай білді. Бұл жоба мектеп оқушыларын өз Отанының тарихын, мәдениетін оның ішіндегі ерекше көзге түсетін қалдық тері тарихын, өңдеуі қарастырылған.

Көптеген әдебиеттерді оқи отырып тері тарихына түсінік берген. Өзіндік ой қорыту нақты тұжырым жасау және зерттеу дағдысы өз бойында қалыптаса бастаған. Бұл зерттеу жұмысында оқушы теориялық жағынан мәліметтерді жинақтап, оны тәрбиелік мәнінің зор екендігін түсіне білді. Жас ұрпақты өз бетімен еңбек етуге ұтарымыз көп. Оқушы теріні қалай өңдейді, теріден сәндік бұйымдар жасау жолдары, сипаттамасы, тері илеу технологиясына тоқталып зерттеген.

Наргиз өте іздемпаз, өз жұмысына мұқият, үлкен жауапкершілікпен қарайтын оқушы. Бұған дейін оқушы технология сабақтарында аралас технологиямен түрлі қалдық заттарды араластыра қолданып көптеген жұмыстар жасады. Оқушының жұмыстары өте әдемі, таза орындалып жүрді. Қолға алған жобаны Наргиз үлкен жауапкершілікпен, жұмысқа деген қызығушылығы, бастаған жұмысының эскизін өзі тауып, композициясын дұрыс шешуі, әр түрлі бір біріне сай келмейтін қалдық материалдарды қолдана білуі көп және жан-жақты ізденгенін көрсетеді. Осы жобаға қатысуы оқушының шығармашылық деңгейінің жоғары екенін көрсетеді. Алдағы уақытта оқушыға шығармашылық жетістіктер тілеймін.

Сағынбай Наргиз өз бетінше орындаған, өз қолымен жасаған жұмыстары, әртүрлі тері бұйымдар шығаруға қызығушылық пайда болып, басқада жастарды осы шығармашылық жұмыспен айналысуға шақырды.

Жетекші: Ертайқызы Элеонора

Мазмұны

Кіріспе............................................................................................

Негізгі бөлім...................................................................

Теріден қазіргі заманға сай бұйымдар жасау жолдары,

сипаттамасы.........................................................

Тері илеу технологиясы......................................

Теріден жасалған қазіргі заманға сай

бұйымдар.............................................................

Теріден сыйлық бұйым жасау

Технологиясы......................................................

Үй тұрмысында тері бұйымдарын

пайдалану............................................................

Қорытынды бөлім........................................................................

Қолданылған әдебиеттер тізімі...................................................

Кіріспе

Елбасының Қазақстан халқына жолдауында ( Білім беру реформасы-Қазақстанның бәсекеге нақтылы қабілеттілігін қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін аса маңызды құралдардың бірі. Бізге экономикалық және қоғамдық жаңару қажеттіліктеріне сай келетін осы заманғы білім беру жүйесі қажет) деп айрықша атап көрсетілгені мәлім. Бұл әрине еліміздің алдында тұрған үлкен экономикалық, әлеуметтік және саяси мәселелерді нақты шешу жолындағы стратегиялық міндеттер болып табылады. Демек, бұл істерді атқарудағы жалпы орта білім беру мекемелерінің жүзеге асырар істері де ауқымды болмақ. Мақсат, міндет айқын қоғамның алға жылжуын, болып жатқан өзгерістер білім сапасын жетілдіруді талап етеді.

Қазақстан Республикасының Білім Министрлігінің тәлім-тәрбие тұжырымдамасында: «Ұлттық мәдениет пен өнер негізінде жан жақты тәрбие беру сұлулыққа, тазалыққа үйрету, адамзат қоғамындағы бұрын соңды жасалған мәдени мұраны жүйелі меңгеруге, жалпы әсемдік рухани құнды игіліктерді бағалай білуге тәрбиелеу керек», делінген. Қазіргі таңдағы өзгерістер ескіні қайта жаңарту керек екенін, сәндік бұйымдар жасау керек екенін күнделікті өмірдің өзі дәлелдеп отыр.

Тері - сәндік бұйымдар жасауға таптырмайтын материал. Теріден жасалған сәндік бұйымдар кез келген бөлме ішіне ерекше сән береді. Ол сәндік құмыралар, сурет рамкалары, аппликациялар, торсық, қабырға паннолары болуы мүмкін.

Қолданбалы өнердің негізгі шикізаты – тері өнімі. Ағаш көп өскен жерді халық орман, тоғай деп атаған. Тоғай ертеден адамдардың негізгі тұрақ жайы болған. Ерте заманнан-ақ адамдар ағашты тіршілігіне қажетті материал ретінде пайдаланған. Олар ағаштан аң аулауға қажетті аша таяқ, найза, қада, жебе т.б. заттар жасаған. Адам ағаш өңдеуді тез үйренген. Өйткені ағаш өңдеуге оңай көнетін материал. Пышақ, балта сияқты қарапайым құралдардың көмегімен адамдар үйлерді, көпірлерді, жел диірмендерін, қамалдар мен ыдыс-аяқтар жасаған.

Жұмыстың мақсаты: қалдық теріні пайдаланып, қазіргі заманға сай бұйымдар жасау жаңа түрлерін жасау, нарықтық заманға енгізу.

Жоба түрі: Теория-практика.

Өз мақсаттарыма жету үшін алдыма мынадай міндет қойдым:

1. Терінің түрлерін және қасиеттерін айқындау.

2. Қалдық теріден қазіргі заманға сай бұйымдар жасау жолдарын айқындау.

3.Қалдық теріден қазіргі заманға сай бұйымдар жасау барысында эстетикалық пен шығармашылық қабілеттерін меңгеру.

Зерттеудің ғылыми жаңалығы:

- Қалдық тері материалдарын пайдалану арқылы қазіргі заманға сай бұйымдардың жаңа түрлерін жасау, нарықтық заманға енгізу.

- Осы тері материалдарының қалдығын, әшекей заттарды пайдалана отырып, жаңа бұйымдардан еш қалыспайтындай, үнемділік жасауға себеп болатын қазіргі заманға сай бұйымдар жасау.

I. Негізгі бөлім

1.1. Теріден қазіргі заманға сай бұйымдар жасау жолдары, сипаттамасы

Ескірген былғары, тері, жасанды тері киімдерді, етік қонышы, сөмкелер тағы басқа заттарды тастамау керек. Осы заттардан жарамайтын жерлерін алып тастап, қалған теріні қолданып, пайдаға жарайтындай, соңғы үлгідегі, әдемі де сәнді бұйымдар жасауға болады. Бір сөзбен айтқанда былғары терісіне екінші өмір береміз. Ал өзіміз ең әдемі сезімде, шығармашылық қуанышта боламыз.

Кез келген теріден, жасанды теріден әртүрлі паннолар, алқа мен сырға, белдік, сөмкелер, торсық жасауға болады.

Ескі тері киімдерін, заттарын тастамау керек. Әбден тозған, қырылып қалған, көзге көріксіз болып көрінетін заттар біздің жұмысымызға қажет болады.

Кәдімгі аяқкиім кремдері, вазелиндер, арнайы тері бояулары терінің ескілігін жасырып, таза жаңа түр береді. Тері ерекше иілгіш, әдемі материал. Жақсы өңделген тері қосымша безендірусіз ақ өзі әдемі болады. Әшекейлер тек бұйымның қолданылуын, әдемілігін көрсетіп тұрады.

Жұмысқа кіріспес бұрын теріні дайындап аламыз.

1. Ескі заттарды сөгу, бөлшектерге ажырату.

2. Терінің ластанған жерін тазалау.

3. Қырылған жерлерді бояу арқылы түсін келтіру.

4. Теріні жайып тегістеу.

Тері - сәндік бұйымдар жасауға таптырмайтын материал. Теріден жасалған сәндік бұйымдар кез келген бөлме ішіне ерекше сән береді. Ол сәндік құмыралар, сурет рамкалары, аппликациялар, торсық, қабырға паннолары болуы мүмкін. Сондықтан, теріні бабына келтіріп, «қоңыр-құрғақ» кезінде өрнек салса, өрнектің бедері айқын әрі терең түседі.

Теріге бедерлеп өрнек салу әдісін халық шеберлері «батырма», «бедерлеме», «таптаурын» деп атайды.

Терісі ең қалың мал-сиыр, содан-соң түйе терісі, ал ең жұқа тері-жылқы терісі. Аң терілерінің ( түлкі,қарсақ, қоян,т.б) төрт түлік малдың терілерінен айырмашылығы-жұқа. Терілері жұқа болғандықтан иіні жылдам қабады. Олардан бас киім, жаға, т.б. заттар тігеді. Терінің өзі негізгі үш қабаттан түзіледі.

Эпидермис-терінің сыртқы берік, жылтыр қабаты. Ол ылғалды клеткалардан түзіледі де ұсақ қан тамырлары мен тері тесіктері арқылы қорек алады. Терінің түгі эпидермис қабатын тесіп өтіп негізгі қабатынан басталады.

Терінің негізгі -өте серпімді коллагенді талшықтардан түзіледі. Коллаген талшықтары әр түрлі бағытта тұтаса орналасқандықтан терінің серпімді әрі өте берік болуын қамтамасыз етеді.

Шел деп аталатын қабаты көк етпен астасып жатады. Терінің астындағы клечаткалардан түзіледі. Иленген терінің шелі түгел алынады.

Теріні тазалау үшін жаңа сойылған мал, әсіресе ешкі терісінің ішіне қоймалжың әк борды (ізбес) жағып,теріні тұмшалап орап, арнаулы жылы су құйылған ыдысқа батырып, салып қою керек.Бұл әдіспен даярланған терінің иісі мүлдем шықпайды. Майлы терінің майын сорғыту үшін оған ашытқыны немесе қызыл кірпіштің ұнтағын, бор,сор,күл сеуіп бірнеше тәулік бүктеп тастайды. Оны халық тілінде «былжыр» дейді.Терінің жидігеніне әбден көз жеткізгеннен кейін тері жиырылып кеуіп қалады. Оны екінші мәрте жылы суға жібітіп,қолмен созып, талқымен еттерін қырып тағыда керіп тастайды. Бұтағы аша болып өскен, ашасының арасына көлденең ағаш бекітіліп, кәдімгі А әріпіне ұқсатып жасалған, жануарлардың терісін кигізіп, керіп кептіру үшін кергіш құралын қолданады.

Тері қолөнер бұйымдарының ішінде айырбасталмайтын шикізатқа айналды. Мал терісін илеудің ел арасында кең тараған көптеген түрлері бар. Солардың ішінде негізгі екеуіне тоқталайық. Біріншісі, ағаш күбіге немесе басқа кең ағаш ыдысқа айранның сарысуына, ашыған іркітке ұн, кебек, тұз салып ашытады да, теріні соған салады. Екіншісі, терінің бетіне ұн, тұз араластырылған іркіт жағу арқылы орындалады. Бұларды иі жағып илеу дейді. Мал терісін өңдеу тәсілдерінде көптеген ерекшеліктер бар. Олар қай түліктің терісінен қандай бұйым жасалатынына байланысты. Мәселен, сырт киім, бас киім тігуге арналған қозы, лақ, құлын терілерінің немесе әр түрлі аң терілерінің жүнін алмай илейді. Аяқ киім не басқадай үй бұйымын жасауға немесе оларды көркемдеуге арналған теріні талқыдан соң қолмен уқалап, қырып өндейді де, қара қоңыр түсті бояуға бояйды.

Теріні кептіру жүннің қалыңдығына және ауаның ылғалдылығы мен ауа алмасуының уақытына байланысты терінің кебу процестері де әр түрлі болады. Егер ауаның жылылығы 20-25 градус болса, онда 48-64 сағатта, ал 15-18 градус болса шамамен 72 сағатта кебеді.

Теріні бояу үшін көп қолданылатын шикізат-ағаштардың қабығы мен өсімдік тамырлары.

Тері бояудын екі түрлі мақсаты бар: біріншісі – теріге өң беру, екіншісі – теріні неғұрлым су өтпейтін етіп ширықтыру. Тері бояудын ең көп тараған әдісі – ағаштың қабығына салып бояу. Бұған талдың, теректің, еменнің қабықтары қолайлы,сондай-ақ жер қынасын, томарбояуды, шөп тамырын, шеңгелдін, көк тікеннің бүрлері де кеңінен пайдаланады.

Теріні талдың,еменнің,қара мойылдың,май қарағайдың қабықтарымен бояйды.Оларды көбінесе күздігүні әзірлейді.Тік тұрған ағаштың қабығын сыдыру ағашқа үлкен зиян келтіреді.Сондықтан бояуға алынатын қабықты көбінесе кесілген,қураған ағаштардан жинайды.Жиналған қабықты жылы сумен жуып,кепкен соң темір келіге салып түйеді немесе қол дирменге салып тартады.Оны суға салып,тұзын татытып қайнатады.Бояуы шығып,қайнауы қанғаннан кейін ыдыстағы қабықтарды сүзіп алып тастайды.Қайнатылған бояу қанжылым болып суыған соң,теріні бояуға қолданады.

Тері бояудың екінші түрі-томарбояу.

Тамыздың басында қурайдың түбін қазып алады да,оны жуып ыдысқа салып қайнатады.Бояуы шыққаннан кейін теріге қолданады.Теріні қынаменде бояйды.Қына жерге жабыса өсетін өсетін өсімдік,мұны күздігүні жинап әкелісімен тазартып,жылы сумен жуып алады да,қайнату арқылы бояуын шығарады.Қынаның басытқысына тұз,ашудас, мүсәтір,аздап май құяды.Қына бояуы жүн жіптерге,теріге жақсы жұғады.Осы әдіспен боялған теріден неш түрлі бұйымдар жсауға болады.

Илеуі қанып,бояуы сіңген теріні немесе қазіргі кезеде химиялық және механикалық әдістермен өңдеу арқылы алынған материалды былғары дейді.Одан жасалған бұйымның тігісі ыдырамайды және тұтынуға төзімді әрі әдемі.Былғарының бірнеше түрлері бар.Олар көксауыр,опайке,былғары,хром,көзел,шегірен,сақтиян,ұлтан.

Ата-бабаларымыз теріден саз аспаптарын,ер тұрман жабдықтарын,ыдыс түрлерін жасаған,киім кешектер тіккен.Саз аспапатарынан қобыз,шертпе,адырна,ұрмалы;ер-тұрман жабдықтарынан тоқым,құйысқан,өмілдірік,жүген,қамшы,торсық;ыдыс бұйымдарынан торсық,кесеқап,саба,мес.т.б;киім-кешектерден сыртқы киім,мәсі,кебіс,т.б тіккен.

1.2. Тері илеу технологиясы.

Халық тұрмысында мал терілерін қарапаиым жолмен ұқсату көптен бері келе жатқан тәсілдердің бірі. Сондықтан бұған байланысты турлі-түрлі ұғымдар туды. Мысалы, ірі қара малдың иленбеген терісін шылғи тері немесе шылғи қайыс, ал тері иленіп ұқсатылғаннан кейін оны қайыс…