Қалқаман Мамыр поэмасы бойынша сабақ жоспары

Сабақтың тақырыбы: Шәкәрім Құдайбердіұлы «Қалқаман – Мамыр» поэмасы

Сабақтың мақсаты:

а) білімділік: Шәкәрімнің озық туындысының идеялық мазмұнын ұғындыру, кейіпкерлер іс — әрекетіне оқушылар арқылы баға бергізу.

ә) тәрбиелік: поэма кейіпкерлерінің жақсы мінез құлықтарын үлгі ете отырып, адамгершілікке, достыққа, мейірбандылыққа баулу.

б) дамытушылық: оқушыны эстетикалық сезімге шақыру, сауатты да әдеби тілде сөйлеуге қалыптастыру, өз бетімен жұмыс жасауға, белсенді болуға үйрету.

Сабақтың түрі: Дәстурден тыс пікірталас типті аралас сабақ

Сабақтың әдістері: Сұрақ- жауап, жартылай іздендіру, пікір алысу, мәтін талдау.

Сабақтың көрнекілігі: Шәкәрім портреті, буклеттер, тірек – сызба белгілер, шығармалары, ,слайдтар

Сабақтың жүрісі:

І. Ұйымдастыру.

Сынып оқушыларын түгендеу, сабаққа қажетті құрал -жабдықтардың болуын тексеру. сыныпты үш топқа бөлу.

ІІ. Сабақтың жоспары:

Іздену кезеңі

Талдау кезеңі.

Академиялық дау-дамай.

ІІІ. Мұғалімнің кіріспе сөзі:

- Балалар, үйден поэманың мазмұнын оқып, алдыңғы сабақтарда поэма мазмұнымен таныстыңдар, жалпы оқиға желісін білесіңдер. Шәкәрімді екінші Абайымыз десек те болады. Екеуі де өмір сүрген тұстарында кезеңнің ащы шындығын шығармаларында көрсете білді, сөз өнерінің шыңына көтерілді. Шәкәрімнің сондай шығармаларының бірі – «Қалқаман – Мамыр» дастаны.

ІV. Сабақтың барысы

Енді дастандағы басты оқиғаларды талдауға кірісейік.

І. Іздену кезеңі

1. І топтың тапсырмалары: 1. Шәкәрім кім? Ол туралы не білесіңдер? Қандай шығармалары бар? Шәкәрімге Абай қалай әсер етті?

2. ІІ топтың тапсырмалары: «Қалқаман – Мамыр» поэмасы суреттелген кезеңде қазақ халқының жағдайы қандай еді? Ақынның бұл кезеңді жырға қосуда қандай мән бар?

3. ІІІ топтың тапсырмалары: Қалқаман мен Мамырдың жақындықтары қандай? Мәмбетей жағы Әнет бабаның шешіміне неге қарсы болды?

ІІ. Талдау кезеңі

І топ шығарманы композициялық құрылымына талдайды

а) Оқиғаның басталуы: Қалқаман мен Мамырдың – кездесуі.

ә) Байланысуы: Екі жастың бір – бірін ұнатуы – бастаңғы жасауы, сөз байласуы.

б) Дамуы: Мамырдың біреуге айттырылуы.

в) Шиеленісуі: Екі жастың серттесуі, қосылуы

в) Шарықтау шегі – Екі жақ арасындағы жанжал.

г) Шешімі: Мамырдың өлімі, Қалқаманның елден кетуі.

Жоңғар шабуылы

ІІ топ жырдың поэтикалық тіліне талдау жасайды.

Суреттеу

Өткен іс ойға күңгірт, көзге танық,

Көрмесе де, білгенге бәрі анық.

Мың жеті жүз жиырма екінші жыл,

Қазақтың сыр бойында жүргені анық

Диалог

Қалқаман мен Мамырдың сөйлесуі.

Портрет мінездеу

Әнет бабаң – арғынның ел ағасы,

Әрі би, әрі молла, ғұламасы.

Орта жүзге үлгі айтқан әділ екен,

Сол кезде тоқсан беске келген жасы

Теңеу

Бабаңның нұр жүзі болды мұздай

Эпитет

Жылы жүрек өзіне жар тапқандай

Салқын термен мөлдіреп нұрлы жүзі.

ІІІ топ өлең құрылысына талдайды, тірек сызба арқылы образдарға талдау жасайды.

11 буынды,үш бунақты қара өлең ұйқасы

. Әнет бабаң // – арғынның // ел ағасы, а

Әрі би,// әрі молла,// ғұламасы. а

Орта жүзге // үлгі айтқан // әділ екен, б

Сол кезде // тоқсан беске // келген жасы а

Қалқаман ? Мамыр ?

Әнет баба ?Көкенай?

ІІІ. Академиялық дау-дамай

Дастанды талдау пікірталаспен толықтырылады.

І топ

Жақтаушы

ІІ топ

Даттаушы

ІІІ топ

Бейтарап

1. Қалқаман мен Мамырдың қосылуы дұрыс па?

Дәйектеме – Қалқаман мен Мамырдың қосылуы дұрыс.

Аргумент – «Махаббатсыз дүние бос, хайуанға оны қосыңдар» Абай.

Жауап: Қалқаман мен Мамырдың қосылуы дұрыс. Ол – адал махаббат иелері. Бірін – бірі шын сүйеді. Мамыр өлер алдында да Қалқаманға деген махаббатын дәлелдеп кетті. Өзі өлсе де, Қалқаманның тірі болуын армандады.

Дәйектеме – Қалқаман мен Мамырдың қосылуы дұрыс емес.

Аргумент – «Жеті атаға дейін қыз алысу – күнә»

Жауап: Олар бірін – бір ұнатса да, сезімді ақылға жеңдіру керек еді. Өйткені, олар ата — салтын бұзды. Ол кезде ата – салтын орындамай, бата бұзған адамдарды жазалаған. Екіншіден, олар өзара ағайынды, туыс адамдардың балалары. Сондықтан олар жеті атаға дейін қыз алмау деген қағиданы бұзды.

2. Көкенайдың әрекетін қалай бағалайсыңдар

Дәйектеме – Көкенайдың әрекеті дұрыс.

Аргумент – «Ел ағасыз болмас тон жағасыз болмас» Мақал.

Жауап: Ертеде кінәлі адамдарды айыптайтын арнаулы заңдар болмаған. Түрме атаулы да болмаған. Ел билеушілер, әр рудың көсемдері, билері далалық сот жасаған, үкім шығарған. Көкенай — өз дәуірінің салт-дәстүрін берік ұстаған адам. Сондықтан жастарды жазалауы дұрыс. Келешекте тағы да туысқан адамдар қосылып қоюы мүмкін. Сондықтан болашақта жастарға сабақ болсын деп, осындай қатыгездікке барды.

Дәйектеме – Көкенайдың әрекеті дұрыс емес.

Аргумент – «Айырған екі ғашықты оңа ма екен?»

Жауап: Көкенай — өз заманының қатыгез адамы. Бір- бірін ұнатқан екі жастың обалына қалды. Қалқаман мен Мамырды өлім жазасына кесетіндей ештеңе бүлдірген жоқ. Олардың жазығы –

бір- бірін сүйгендігі. Көкенай – оқымаған, ескі салтты жақтаушы қараңғы адам. Жауап: Жырда Көкенай батыр деп аталады. Бірақ оның батырлығы туралы ешқандай эпизодта жоқ. мылтықсыз, қарусыз қыз, жігітті өлтіруі мүмкін емес. Ол -барып тұрған қорқақ. Ол- ұлы махаббатты қорлаған жан.

3. Қалқаманның ел ортасынан кеткені дұрыс па?

Дәйектеме – Қалқаманның елден кетуі дұрыс.

Аргумент – «Көзден кетсе, көңілден де кетеді»

Жауап: Қалқаман қазақ халқының салт дәстүрін бұзды. Біріншіден, Мамырдың атастырылып қойылған жерінің батасын бұзды. Екіншіден, өзімен жақын, туысқан адамның қызын алды. Содан ел бірлігі бұзылды, дау-жанжал күшейді. Сол себептен көзге күйік болмай, Қалқаманның елден кеткені дұрыс.

Жауап: Қалқаман өз туыстарынан көңілі қалды. Оның үстіне Мамырдың қайғысын ұмыта алмады. Көзбен көрмесем, ұмытам деп ойлады. Сондықтан елден кеткені дұрыс.

Дәйектеме – Қалқаманның елден кетуі дұрыс емес.

Аргумент – «Бөтен елде сұлтан болғанша, өз еліңде ұлтан бол». Мақал

Жауап: Қалқаманның елден кетуі дұрыс емес. Туыстары да, Әнет бабасы да ол үшін қатты қиналды, оның Мамырмен бірге қалуының жағдайларын жасады. Оның өлімін қалаған – Мәмбетейлер. Сондықтан, жекпе – жекте аман қалған соң, елден кетуі керек еді.

Жауап: Қалқаман елден безіп, өзінің осалдығын байқатты. Оны елден ешкім қуған жоқ. Ол тек Көкенайға өкпелеуі керек еді. Елде қалып, Көкенайға қарсы күш көрсетуі керек еді. Мамырды шын сүйетінін дәлелдеп, оның есімін ардақтап өтуі керек еді. Бөтен елде бәрібір өз еліндей бола алмайды. Сондықтан Қалқаманның елден кетуін дұрыс деп есептемеймін.

Бейтарап топтың пікірі:

- Иә, әртоп өз пікірлерін дәлелдеп шықтыңдар. Қалқаман мен Мамырдың қосылуы дұрыс, теріс деп кесіп айту қиын. Ол заман — әйелді малға сатқан, бұғауда ұстаған заман. Шәкәрім екі жастың адал махаббатын көрсете отырып, өз заманының қатал аңына қарсы шығады.

Қазіргі ғылыми тұрғыдан қарастыратын болсақ, қазақтың «жеті атаға дейін қыз алыспау» деген ырымының түбінде бір мән жатыр

Бүгінгі сабақтан қалар түйін мынау:

Ата салтын аттауға да болмас,

Жүрек қалауын тастауға да болмас.

V. Мұғалімнің қорытынды сөзі:

- Мінекей,балалар, біз бүгінгі сабақта Шәкәрімнің тарихи дастаны «Қалқаман-Мамырды» толықтай талдап шықтық. Сабақты осындай көркем туынды тудырған Шәкәрім атамыздың мына өлең жолдарымен қорытындылағым келіп отыр:

Мақтанға салынба, мансыптың тағы үшін,

Нәпсіңе билетпе, басыңның бағы үшін.

Өміріңді сарп қыл өлгкніңше,

Жоба тап, жол көрсет, келешек қамы үшін,

Қайтадан қайырылып қауымға келмейсің,

Барыңды, нәріңді тірлікте бергейсің.

Ғибрат алар артыңа із қалдырсаң,

Шын бақыт – осыныұқ, мәігілік өлмейсің.

VІ. Бағалау парақшалары бойынша бағалау.

VІ. Үйге тапсырма беру. І деңгей – Поэма бойынша тест құрау.

ІІ деңгей – Шынайы махаббаттың қос шынары.

ІІІ деңгей – «Егер мен Қалқаман болсам…»

«Қалқаман – Мамыр» поэмасы бойынша тест.

Поэмадағы оқиға нешінші жылы болған?

а) 1722

ә) 1723

б) 1724

Әнет бабаның жасы нешеде еді?

а) 90 – да

ә) 95 – те

б) 97 – де

Қалқаман мен Мамыр қайда кездесті?

а) Аң аулап жүргенде

ә) Ойын тойда

б) Жылқы бағып жүргенде

Тобықты руының адамдары қайда тойға барды?

а) Сәмеке ханға

ә) Құнанбай қажыға

б) Әнет бабаға

Көкенай Мамырды қай жерде атты?

а) Қыдырып жүргенде

ә) Үйінде отырғанда

б) Төркініне келгенде

Көкенайдың руы кім?

а) Олжай

ә) Кішік

б) Мәмбетей

Мамыр соңғы сөзін кімге айтты?

а) Қалқаманға

ә) Көкенайға

б) Әнет бабаға

Мамыр бүгін … киінді деп, Қалқаманға бір күні хабар жетті.

а) Қызша

ә) Қыз балаша

б) Қыздарша

Қалқаманды қандай атқа мінгізді?

а) Құла атқа

ә) Арда күреңге

б) Арғымаққа

Қалмақтың соғыс ашқан бастаушысы кім?

а) Суан Раптан

ә) Қалдан Серен

б) Қалдан Мұса

2-сабақ. Шәкәрім Құдайбердіұлы «Қалқаман-Мамыр» дастаны.

Сабақтың мақсаты:

а) Білімділік: Шәкәрім шығармашылығымен таныстыру, хикаяттың мазмұнын ұғындыру арқылы Қалқаман, Көкенай әрекетіне екі түрлі көзқарасты баға беру.

ә) Тәрбиелік: оқушыларды поэмадағы кейіпкерлердің жақсы мінез-құлық, орынды іс-әрекеттерін талдау арқылы адамгершілік, мейрімділік, қамқорлық, жасауға баулу.

б)Дамытушылық: оқушының ой еркіндігін, эстетикалық сезімін ояту, қысқаша мазмұндату арқылы тіл дамыту, сөйлеу мәдениетін қалыптастыру, сұрақтар арқылы белсенділігін арттыру , өздігінен білім алуға баулу.

Сабақтың құрылымы:

1. Ұйымдастыру бөлімі . Оқушыларды түгендеу, оқу құралдарын тексеру, өткен сабақта берілген материалдарды сұрау, тексеру, бекіту.

Сабақтың түрі: Шығармашылық

Сабақтың типі: Икем - дағдыны қалыптастыру

Сабақтың әдістері: мәтінмен жұмыс, пікір айту, сұрақ - жауап, сахналандырылған көрініс, сұрақтар арқылы проблемалық жағдай туғызу.

Көрнекілігі: Ақын портреті, интерактивті тақта , көрме, кітаптар

Формасы: ұжымдық, топтық , жеке

Пәнаралық байланыс: тарих, салт-дәстүр

Сабақтың жоспары.

1. Ұлы Абайдың ізбасар інісі.

2. Іздендіру бағытындағы жұмыстар

3. «Қалқаман - Мамыр» тарихи хикая ( мазмұндау, талдау, жинақтау).

а) Шығарманың композициялық құрылыммен танысу (әдеби - теориялық ұғымдармен жұмыс жүргізу).

ә) Шығармаға аннотациялық талдау жасау.

І кезең

Мұғалімнің кіріспе сөзі.

1. Оқушыларға сұрақтар қою арқылы Шәкәрім туралы өздігінен оқып келген білімдерін тексеру

Сұрақ: Балалар, қазақ әдебиеті тарихында Абайдан кейінгі тұлғалы ақын атанған Шәкәрім туралы кім не біледі?

Жауап: Шәкәрім 1858 жылы Шыңғыстау бөктерінде дүниеге келген. Ол Абайдың ағасы Құдайбердінің баласы. Әкесі Құдайберді ерте қайтыс болады . Жетім қалған Шәкәрімді ағасы Абай тәрбиелеп өсіреді.

Мұғалім: Дұрыс. Шәкәрімнің өмір дерегі туралы тағы кім толықтырады?

Жауабы: Шәкәрім жеті жасқа келгенде әкесі Құдайберді қайтыс болады. Әке өліміне ол қатты қайғырады. Өзінің тұңғыш өлеңін осы әкесі қайтыс болғанда шығарады. Бұл туралы Шәкәрімнің мынадай естелігі бар. «Жазғытұры әкем өліп, ауылға ат қойып, келіп жатқан адамдар көп болды. Мен осы кезде есік алдындағы төбешікке отырып, тасқа өрмелеп бара жатқан құртты өлтірдім. Айтқаным бар. Сонда есте қалғаны...

Өлтірдің, не таптың сен онан пайда,