Қар барысын қорғау жолдары туралы ғылыми мақала

УДК 669.162.214

ДЕМЧИНОВ К.К.,

С.Аманжолов атындағы ШҚМУ, Өскемен қ., Қазақстан Республикасы

ҚАР БАРЫСЫНЫҢ ӨТЕ СИРЕК КЕЗДЕСУ СЕБЕПТЕРІ МЕН ОНЫ ҚОРҒАУ ЖОЛДАРЫ

Барыс немесе ілбіс кейбір ғылыми әдебиеттерде-ілбіріс (латынша атауы Uncia uncia Schreber) Орталық Азияның тауларда, Солтүстік Үндістан, Пәкістан, Байкал, Тибет өңірлерін мекендейтін мысық тұқымдасына жататын сирек кездесетін жыртқыш аң. Дене тұрқы 125 – 135 см, биіктігі 60 см (шоқтығынан алғанда), құйрығы 90 – 100 см, салмағы 30 – 40 килограммдай. Түсі көк сұр, теңбіл шұбар, сақина тәрізді дөңгелек қара дақтары бар, жүні ұзын әрі қалың. Барыстың таралу аймағы тарылып, саны кемуде. Олар мекен ететін географиялық аймақтарына байланысты бір-бірінен айырмашылықтары бар Тянь-Шань, Тарбағатай, Сауыр мен Алтайдың популяциялары болып бөлінеді. Таулардың альпі және субальпі белдеулерінде құзды, жартасты жерлерді мекендейді. Оның ең көп жүретін жері – басын мәңгі қар басқан тасты тік беткейлер мен құзды қиялар. Қыста қар қалың түскенде, барыс таудың орманды белдеуіне дейін төменге түседі. Барыс тұяқты жануарларды, әсіресе арқарды, тау текені, тау ешкілерін, еліктерді, ал құстардан ұлар мен кекіліктерді ұстап қоректенеді.Жемтігін негізінен іңірде немесе түнде аулайды. Қазақстанда жалпы саны - 200 бастан аспайды. Санының кемуінің басты себептерініңбірі ол – қаскерлік(броконьерлік) болса екінш

1-сурет – Тянь-Шань ілбісі

Халықаралық сарапшылардың есептеуінше, қазір Батыс Тянь-Шаньда қар барысының екі үйірі ғана қалған. Яғни 30-40 басты құрайтын бір тобы қазақ-өзбек шекарасы аумағын ерсілі-қарсылы кезіп жүрсе, 10-15 топтық барыс үйірі Қырғызстанда. Барыстың көбіне жасырын әрі жалғыз-жарым жортатынын ескерсек, бұл сан да нақты есеп болмауы мүмкін. Ал Республикамызда нақты қанша қар барысының қалғанын жан баласы білмейді, себебі бұл тау тағысының жыл сайынғы есебін түгендеуге және оны арнайы қорғауға бір тиын да қаржы бөлінбеген.

2-сурет – Барыс популяцияларының таралған аймағы

Қар барысының мекендейтін ортасы 12 елді, оның ішінде Ауғанстан, Қытай, Қазақстан, Қырғызстан, Ресей, Тәжікстан және Өзбекстанды қамтиды. Барыс аталған барлық елде заң бойынша қорғалғанымен ешбір елдерде санып көбеймей отыр. Бұл жануарлардың нақты санын есептеу мақсатында инфра-қызыл сәулелі камералар орнатылып болжау жасалған. Оны «Қар барысының сенімі» ұйымы Қырғызстан мен Қытайдың Шыңжаң облысындағы зерттеу жұмысын қаржыландыруға көмектесудің нәтижесінде мүмкін болып отырғанын атап айтуға болады. Ғалымдар Тянь-Шань тауының алыс аудандарына, бірнеше аптаның ішінде әлгі камераларды орнатып, Қырғызтан жағынан 13 барысты және Қытай жағынан 40…