Қазақ даласының айбынды билеушілері, 6 сынып бағдарламасы

Шығыс Қазақстан облысы

Семей қаласы

Қазақстан тарихы пәні бойынша

АВТОРЛЫҚ БАҒДАРЛАМА

Қазақ даласының айбынды билеушілері

(Әбілқайыр Шайбани – Дешті-Қыпшақтың соңғы билеушісі)

ОРЫНДАҒАН: Кайрбеков Марат Кабденович

2020-2021 оқу жылы

Мекен-жайы: Шығыс Қазақстан облысы

Семей қаласы

Мектебі: Шақаман жалпы білім беретін орта мектебі

Қызметі: Тарих пәнінің мұғалімі

Аты-жөні: Кайрбеков Марат Кабденович

Пәні: Қазақстан тарихы

Бағыты: қоғамдық-гуманитар

Жұмыс түрі: Авторлық бағдарлама

АННОТАЦИЯ

Қазақ хандығы құрылғанға дейін қазақ даласында билік жүргізген айбынды билеушілер бойынша 6-сынып оқушыларына арналып жасалған. Авторлық бағдарлама 34 сағатқа негізделген.

Қазақстан тарихы пәнінің мұғалімі Кайрбеков Марат Кабденович жазған авторлық бағдарлама мектептегі пән бірлестіктері әдістемелік кеңесінің отырысында қаралды. Бағдарлама пайдалануға жарамды деп табылды, бекітуге ұсынылды.

Хаттама №

ПІКІР

Пән мұғалімі Кайрбеков Марат Кабденович Қазақ хандығына құрылғанға дейін қазақ даласын басқарған хандардың саясаты туралы деректерді жүйелі түрде жинақтап шыққан. Жоспарлауда оқушылардың жас ерекшеліктері ескерілген және авторлық бағдарлама барлық талаптарға сай жазылған.

Ақнұр Дәнебекқызы Әшірбаева

Т.Жүргенов атындағы ҚазҰӨА магистрі,

«Сырдария» университетінің оқытушысы

ТҮСІНІК ХАТ

Бұл авторлық бағдарлама Қазақ хандығы құрылғанға дейінгі күрделі кезеңді және Әбілқайыр ханның Қазақстан тарихынан алатын орнын 6-сынып оқушыларына меңгерту мақсатында жазылды. Вариативті сабақ негізінде жазылған бағдарламада әр тақырыпшада Қазақстан тарихындағы хандық биліктің ауыр кезеңдері оқушылардың жас ерекшеліктеріне сай жоспарланған.

6-сынып оқушыларын оқытуға негізделіп жасалған бағдарламамен оқыта отырып, тарих пәнінің мұғалімі мынандай нәтижелерге қол жеткізе алады:

Моңғол шапқыншылығы кезеңіндегі қазақ жерінің жағдайы;

Ақ Орданың құрылуы;

Әмір Темір билігі;

Әбілқайыр ханның билік жүргізген кезеңдері мен ұстанған саясаты;

Керей мен Жәнібек ханның Дешті-Қыпшақтан бөлініп шығуы;

Әбілқайыр хандығының ыдырауы;

Қазақ хандығының құрылуы.

Бағдарлама оқушылардың тарих пәнінен білімдерін қалыптастырып, өз бетімен тарихи және саяси оқиғалар мен фактілерге анализ жасауға үйретеді.

Қазақстан тарихы пәнінен 6-сыныпқа арналған вариативті сабақтардың тақырыптық-күнтізбелік жоспары

Аптасына – 1 рет.

Жалпы сағат саны: 34

Р/с

Сабақтың тақырыбы

Сағат саны

Өткізілу уақыты

Ескерту

Қазақстан кейінгі орта ғасыр дәуірінде

Қыпшақтар елі

Жошы – Дешті-Қыпшақтың алғашқы билеушісі

Дешті-Қыпшаққа еліне моңғол шапқыншылығының әсері

Бату – Алтын Орданың негізін қалаушы

Ұлыстардағы мемлекетті басқару құрылымы

Жошы ұлысындағы бүліншіліктің шығу себептері

Ақ Орда мемлекетінің құрылуы

Ақ Орда мемлекетінің әлеуметтік құрылымы

Алтын Орданың құлауы

Ұлы Барақ хан

Жошы ұлысының ыдырауы

Әбілқайырдың өмірге келуі мен ер жетуі

Әбілқайырдың хан дәрежесіне көтерілуі

Сібірді жаулап алу

Көшпелі өзбек мемлекеті

Әбілқайыр хан тайпаларының көшу бағыты

Көшпелі өзбектер экспансиясы

Хорезмге жасалған жорық

Әбілқайыр хандығының әлеуметтік құрылымы

Шыңғысшылардың бүлік шығаруы

Дала билеушілері Ахмед Және Махмұдпен шайқас

Әмір Темірдің ұлдарын жеңу

Дешті-Қыпшақ ханзадасының қайтыс болуы

Әбілқайырдың құлауы

Қалмақтармен шайқас

Қазақ халқының қалыптасуы

Қазақ хандығының құрылуы

Киелі орын

Бір халықтың бөлектенуі

Көшпелі өзбек мемлекетінің ыдырауы

Әбілқайырдың соңғы күндері

Әбілқайыр хан – Дешті-Қыпшақтың соңғы билеушісі

Қорытынды сабақ

23. Әмір Темірдің ұлдарын жеңу

Орта ғасырлық жылнамашы Кухистани өзінің қаһарманына сүйсініп, былай деп жазады: «Ислам қорғанышы, Әбілқайырдың әскерлері қайда барса да тәжіктер мен түрік аймақтары мен тайпалары, егіншілері мен көшпенділері оларға тарту-таралғылар жасап, бағынып, олардың бұйрықтарын орындап, қызмет көрсетуге әзір екендіктерін және игі ниеттерін білдірген». «Өзбекстан тарихы» кітабында былай делінген: «1447 жылы Шаһрухтың өлімі жайлы білген соң, Мәуереннаһрде Ұлықбектің жоғын пайдаланып, Әбілқайыр Самарқан маңына қашып кетті». Самарқан маңындағы Шираз ауылына жақындаған соң Әбілқайыр хан сарбаздарына егіншілер мен көшпенділердің мүлкін тартып алуға тыйым салатын «бұйрық» шығарды. Егістіктер мен тұрғындардың үйлеріне залал тигізбеуді ескертті, бұл бұйрықты бұзғандар «осы уақыттағы өлім жазасына» дейін жазаланатын болды. Самарқан қаласының хәкімі болған әмір Джалал-ад Дин Байазид ақсүйектермен, белгілі адамдармен, «байлық және жоғары шен» иелерімен, қала басшыларымен бірге Әбілқайыр ханға тарту жіберіп, бейбітшілік туралы өтініш жасады. Бірақ Кухистани одан әрі мәтінде Самарқан патшасы Ибраһим сұлтанның ұлы Абдаллах болғанын көрсетті. Бұл кезде Әбілқайыр ханға Бұхараны билеген Ақсақ Темірдің шөберес

Темірлер империясы әлсізденіп, орталықсыздандырылған соң көшпенді өзбектер тарапынан шапқыншылықтар көбейді. Орта ғасырлық автор Абдураззақ Самарқанди өзінің «Екі жарық жұлдыздың шығатын жері және екі теңіздің қосылатын жері» («Матла’ ас-са’дайнвамаджма’ аәбахрайн») атты еңбегінде Әбілқайыр ханның Орта Азияға жорықтарын тізіп шыққан: 834 ж. оқиғалар (1430–1431). Хорезм өңірінен аяқ астынан жаушы келіп, өзбек әскері тағдырын залымдықпен жасырып, бүлік шығарды, салдарынан қалың қол әскер бірден Хорезмге басып кіргенін жеткізді. Шейх Мәлік әмірдің ұлы Ибраһим әмір күш-қауқары жетпей, Қият пен Хиуаға кетіп қалды. Уәзір Асылад-дин қожа қоршауда отыру үшін бәрін әзірлеп, соққы мен шайқас байрағын көтерді, бірақ соңында қалжырап, өлтірілді.

Өзбек әскері Хорезмді алған соң зор бүлік салып, ойрандаған соң қайта Дешті-Қыпшаққа оралды. Бұл хабарларды есту Шаһрух үшін өте ауырға соқты. Ол сол өлкеге бірнеше әмірді тағайындады, бұл әмірлер батылдықтары мен ержүректіктерін көрсетіп, өзбек халқы мен ұлысына шабуыл жасады, сөйтіп, оларды өлтіріп, қалғандарын тым-тырақай қуып жіберді.

839 ж. оқиғалар. (1435–1436). Жеңімпаз Шаһрух хаканның Қарабақ Аррандағы қыстағы туралы әңгіме. Бұл кезде Хорезмнен елші келіп, Әбілқайыр оғланның Дештіден күтпеген жерден Хорезм маңына келгенін жеткізді. Шахмәлік әмірдің ұлы Мырза Сұлтан Ибрахим күресуге дәрмен таппай, қашып кетті. Оның құзырындағылар қажып, қаланы берді, ал қатыгез көшпенді өзбектер бүкіл облыс пен Хорезм қаласының ойран-топарын шығарды. Олар тағы жолға шығып, дала кезіп кетті.

844 ж. оқиғалар (1440–1441). Бұл жылы Астрабадтан шұғыл жаушы келіп, Дешті даласынан хабар жеткенін, әмір Қажы Жүсіп Жәлел өлтірілгенін айтты. Бұл сөздер былай түсіндіріледі: кейде өзбек әскерінің кейбірі казак сияқты болып Мазандеранға келіп, барлық жерлерді тонап, кері қайтқан. Шаһрух хақан жыл сайын бірнеше түмен басы әмірлер Мазандеранға барып, сол жақты бақылап, сол облыста қыстауларын бұйырды.

851 ж. оқиғалар (1447–1448). Шаһрух хакан жыл сайын бірнеше түмен басы әмірлер Журжан облысында қыстап, Дешті-Қыпшақ әскері мен өзбек қазақтарының іс-әрекеттерін бақылауды қатаң бұйырды. 855 ж. оқиғалар (1451–1452). Осы кезде сарай маңындағы қызметші нөкерлердің бірі өзбек патшасы Әбілқайыр ханның біраз уақыттан бері ашықтық танытып…