Қазақ тілі сабақтарында мәтінді тиімді қолдану жолдары

Міркемел А.М -

С.Мәуленов атындағы гимназия, Қостанай қ.,

қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі

ҚАЗАҚ ТІЛІ САБАҚТАРЫНДА МӘТІНДІ ТИІМДІ ПАЙДАЛАНУДЫҢ ЖОЛДАРЫ МЕН ЖҰПТЫҚ ЖҰМЫСТЫҢ ҰТЫМДЫЛЫҒЫ

Аннотация

Мақалада қазақ тілінің әдістемесіндегі мәтін мәселесі қарастырылған. Қазақ тілі сабақтарында мәтінді тиімді пайдалану, онымен жұмыс түрлері, грамматикалық сауаттылық мәселелері сараланған. Оқушыларды ойын толық, нақты жеткізудің жолдары анықталған. Жұпта жұмыс істеудің ұтымды жолдары сөз етілген.

Аннотация

В данной статье рассматривается проблема работы с текстом. Пронализированы такие проблемы, как эффективное использование текста на уроках казахского языка, виды работ над текстом, грамматическая функцианальность. Определены пути обучениея учеников правильно и ясно выражать свое мнение. Также рассматривается эффективные пути работы в парах.

Қазақ тілін оқыту әдістемесі қазақ тіл білімі оқытылатын тіл салаларына негізделіп жасалады. Оқыту процесінде оқушылардың сөзді дұрыс айту, сауатты жазу дағдысын қалыптастыруға көңіл бөлінгені жөн. Грамматиканы оқыту ойын дұрыс жеткізе білуі үшін қажет. Грамматиканы оқыту оқушының логикалық ойлауын дамытатынын есте сақтау қажет [1,154 бет].

Ғалымдардың пікірінше, қазақ тілінің әдістемесі, ең алдымен, оқушыға қандай тілдік категориларды үйрету керек. қандай әдіс – тәсілдер арқылы үйреткен дұрыс деген мәселелерді қарастырады [2, 3 бет]. Қазақ тілі әдістемесінің ғылыми негізі Қазақ төңкерісіне дейінгі дәуірден басталды. Қазақ тілін оқыту әдістемесі Ы.Алтынсариннің атымен байланысты. Ол «Қазақ хрестоматиясында» қазақ балаларының ана тіліндегі сауатын ашудың тиімді жолдарын көрсетті. Оның ізбасары ретінді Сейіл Жиенбаевты атап өтуге болады. 1936 жылы орта мектептің V – VI сыныптарына раналған С.Жиенбаевтің «Грамматика талдауыш», « Қазақ тілі әдістемесі», « Грамматикалық таблицалар » тағы басқа еңбектері жарық көрді. Сонымен қатар, Қ.Басымовты, Ғ.Бегалиев, Ш.Сарыбаевтарды да бұл қатардан көре аламыз. Ғ.Бегалиев 1940 жылы «Бастауыш мектепте қазақ тілінің методикасы» атты еңбегін жарыққа шығарса, Ш.Сарыбаев 1956 жылы «Қазақ тілі методикасының кейбір мәселелері» атты еңбегі жарық көрді [2,16 бет].

ХХ ғасырдың екінші жартысында Б.Құлмағамбетова, Ы.Маманов, К.Жолымбетов, Б.Кәтенбаева, А.Айғабылов сынды ғалымдар қазақ тілі әдістемесінде өзіндік із қалдырды. Әр ғалым оқытудың әр түрлі әдіс – тәсілдерін, жолдарын көрсетті. Алайда, менің ойымша, қазақ тілі сабақтарында мәтінді қолдану тиімді тәсілдердің бірі болып саналады. Алдымен, мәтінге анықтама берсек, ғалым З.Я.Тураеваның зерттеуінше, мәтін - әр түрлі лексикалық, логикалық, грамматикалық байланыстардан тұратын құрылымдық-мағыналық бірлік ретінде қызмет ететін күрделі тұтастық». А.И.Новиков Н.И.Жинкиннің тұжырымдамасы негізінде мәтінді тіл, сөйлеу, интеллект факторларының бір-бірімен өзара байланысқан біртұтас кешені деп қарастырған. Ғалым М.М.Бахтин мәтінді объективті әлемнің субъективті бейнесі және кең мағынасында екі сананьң қарым-қатынасқа түсуінің бір жолы деп анықтайды [3, 10 бет].

Қазақ тілі сабақтарында мәтінмен жұмыстың тиімділігі бар ма? Тиімділігі оқушылар үшін оқу сауаттылығына дайындық болып табылады. 6 –сынып оқушыларына етістік, үстеу, сын есім, зат есімнің грамматикасын түсіндіру барысында белгілі бір мәтінді алып, соның төңірегінде ережені түсіндірген жөн. Қазақ тілі сабақтарында сөздік қор мен ойлау қабілетін дамыту үшін мәтінмен жұмыс жасау керек. Оның алғышарттары:

Мәтінді мәнерлеп оқыту;

Мәтіннің тақырыбын анықтату;

Мәтіннің идеясын анықтату;

Түсініксіз, білмейтін сөздер кездескен уақытта сөздікпен жұмыс жасату;

Тапсырмаларды жұпта орындату;

Тұрақты тіркестері, мақал-мәтелдері көп кездесетін мәтінді алуға тырысу;

Тапсырмаларды жұпта орындатқан дұрыс. Жұп құрудың да ерекшелігі бар:

Жұпта бір адам қазақ тілінен білім жағынан озып тұруы тиіс, себебі ол

мәтінді тез түсініп, өз жұбына баланың тілімен тез, әрі нақты жеткізе алады.

Қыз бен ұлдарды араластырып, жұп құру. Себебі оқушылар ортаға

үйренуі тиіс. –

Жұптардың құрамын ауыстырып отыру керек.

Есімше тақырыбын өткеннен кейін көсемше тақырыбын өтер кезде

төмендегі мәтінді қолдануға болады. Тапсырмалар жұпта орындалады.

1 – тапсырма.

Мәтінді оқып, тақырыбы мен басты идеясын анықтаңдар. Сөздікпен жұмыс жасаңдар

Жалғасы бар ертегі (Мира Ибраимова)

Иә, балақай неге келдің?

Мен сіздің патшалығыңыздың шырмауына түскен достарымды құтқаруға келдім. Достарымды босатуыңызды сұраймын, - деді Айбарыс.

Достарым дейсің бе? Қане іздеп көрейік, - деп «Іздеу» деген уәзірін бір нүктені басып шақыртып алды. Ол екі-үш минут ішінде – ақ осы аттас адамдардың барлық тізімін шығарып берді. Айбарыс ол тізімнен өз достарын таба алмады.

- Таба алмадың ба? Мұңайма, - деді Интернет патша.

Сіз өзге патшаларға ұқсамайсыз. Мейірімді сияқтысыз. Бірақ мені сөзге айналдырмай достарымды тауып беріңіз, - деп Айбарыс қабағын шытады. Осы кезде қайдан келгені белгісіз жан-жағына «мені басып көр», «тегін жүктеп ал», «қызықты роликтер» деген қызылды – жасыл кішкене экрандар пайда болып кетті. Айбатыр бұларды баспақ емес, себебі адамдарды осылай қызықтырып уақытын босқа алатынын біледі.

Мені бұлармен алдай алмайсың, мен бұларға көнбегелі қай заман? – деді Айбатыр.

- Жарайсың, уақыттың қадірін біледі екенсің. Әттең, адамдар мені дұрыс пайдалана білгенде ғой, - деп Интернет патша қабағына қырау қатты [4, 16 бет].

Мәтіннің тақырыбын жұпта анықтау арқылы олар өз көзқарастарын дәлелдеп үйренеді.

Оқушыларға түсініксіз сөздерді түсіндіріп, тұрақты тіркестердің мағынасына тоқталып, сөздікпен жұмыс жасауға болады. Бұл мәтінде екі тұрақты тіркестің мағынасын ашу керек:

Шырмауына түскен – алданған, тұзағына түскен

Қабағына қырау қатты – тұнжырады

2-тапсырма.