қазақстан тарихы, Сайлау және сайлау жүйесі

Сайлау және сайлау жүйесі

Авраам Линкольн

«САЙЛАУ БЮЛЛЕТЕН І ОҚТАН ДА КҮШТІ»

Жоспар:

1 Сайлаудың негізгі қызметтері, принциптері

2 Сайлау жүйелері және оның түрлері

3 Қазақстан Республикасының сайлау жүйесі

Өкілдік (Өкілеттілік ) – заң шығарушы органдарда әр түрлі топтың атынан әр түрлі мүддені ескеретін сайланбалы адамның қызметі, яғни ол біздің биліктегі өкіліміз .

Сайлауға байланысты мәселелер :

Мемлекеттегі қандай лауазымдар мен қызметтер сайланбалы болуы керек?

Кімнің дауыс беруге құқығы бар?

Дауыс қалай беріледі?

Сайлау шынайы бәсекелестікті білдіре ме?

Сайлау қалай ұйымдастырылады және қалай өткізіледі?

Сайлауға байланысты мәселелер :

Біріншіден , мемлекеттегі қандай лауазымдар мен қызметтер сайланбалы болуы керек?

- Әлемнің көптеген елдерінде сайлау мемлекеттік қызметті толтыру мақсатында қолданылады. Дегенмен ерекше жағдайлар болуы мүмкін (Ұлыбритания, Канада)

Екіншіден, кімнің дауыс беруге құқығы бар?

- Көп елдерде меншік құқығы, білім, жыныс және нәсілдік белгілері бойынша шектеулер алынып тасталған. «Бір адам – бір дауыс». Соған қарамастан, бейресми шектеулер болуы мүмкін. Мысалы, АҚШ-тың көптеген штаттарында сайлаушыларды тіркеу толығымен азаматтардың мойнына жүктелген. Ал, Австралия, Бразилия, Бельгияда дауыс беру міндетті!

Үшіншіден, дауыс қалай беріледі?

- Сайлау әдетте жасырын дауыс беру түрінде өтеді («австралиялық дауыс беру»). Ол «әділ» сайлаудың кепілі, өйткені ол жемқорлық пен қорқыту қаупінен сақтайды деген пікір басым. Сайлаушылардың сенімді ақпаратқа қолжетімділігі, кандидаттарды таңдау мүмкіндігі, сайлау науқанының қалай жүргізілгендігі және бюллетендердің қалай саналғаны да рөл атқарады.

Төртіншіден, сайлау шынайы бәсекелестікті білдіре ме?

- Ең маңызды. Сайлау бәсекесі – өте күрделі және даулы мәселе. Бұл тек сайлауға қатысу және үміткер ұсыну құқығына ғана байланысты емес. Ол партияларды қаржыландыру көздері мен медиаға қолжетімділігіне де байлан ы сты. Сайлауда әртүрлі саяси технологиялар (жарнама, видеоролик т.б.) пайдаланылады. Адам технологиялар ықпалына түседі. Осыдан келіп, оның таңдауы шынайы ма деген сұрақ туындайды.

Сайлау функциялары (Эндрю Хейвуд бойынша)

Саяси корпусты толықтыру.

Демократиялық мемлекетерде сайлау саяси рекруттеудің қайнар көзі.

2. Үкіметті құру.

Сайлаудың қорытындысы бойынша президенттік басқару түрі басым елдерде үкіметтер құрылады.

Сайлау функциялары (Эндрю Хейвуд бойынша)

3. Өкілдікті қамтамасыз етеді.

Егер сайлау әділ және бәсеке принциптеріне толығымен сәйкес келсе, онда Парламент шын мәнінде мемлекеттік басқару жүйесіне халық тарапынан қоылатын талап-тілектерді жеткізетін арнаға айналады.

4. Саясатқа әсері.

Сайлау үкіметті тиімді және кез-келген радикалды және танымал емес шаралардан аулақ болуға мәжбүр етеді.

Сайлау функциялары (Эндрю Хейвуд бойынша)

5. Қоғамның саяси сауаттылығы.

Сайлау науқаны кезінде партиялар, кандидаттар, одан әрі саясаттың мүмкін бағыттары, қоғамдағы әлеуметтік-экономикалық жағдай туралы ақпарат ілесі толассыз болады.

6. Жүйені заңдастыру.

Сайлау өткізудің себептерінің бірі – саяси режимнің легитимділігін көрсету .

Сайлау қызметі

Сайлау принциптері

Аралас

Мажоритарлы

Пропорционалды

Сайлау жүйелерінің түрлері

Мажоритарлық жүйе (фр. Majorite – басым көпшілік деген сөзінен шыққан) ­­- сайлаушылардың басым көпшілігі дауысын берген кандидат сайланған болып саналатын сайлау жүйесі. Ол көптеген елдерде (АҚШ, Франция, Ұлыбритания, т.б.) елдердің президент, парламент депутаттарын сайлауда қолданылады.

Абсолютті

Салыстырмалы

Мажоритарлық жүйе

Абсолютті түрі

сайланды деп басым көпшілік дауысты ( 50 %+1 дауыс) алған үміткер саналады.

Сайлаудың екінші турында бірінші турда көп дауыс алған 2 үміткердің қайсысы көп дауыс алса, сол сайланады

Салыстырмалы көпшілік түрі

Қай үміткер көп дауыс жинаса сол сайланған болып табылады. Онда 50% артық дауыс жинау шарт емес

Артықшылықтары

Парламентте көшбастаушы партия тұрақты үкімет қалыптастыра алады;

Кішігірім радикалды партиялардың сайлануын қиындатады, экстремизмге жол бермейді

Кемшіліктері

Сайлаушылардың 49 % еркі мен ықтияры ескерілмейді, яғни жеңілген үміткерлерге берілген дауыс «босқа шығындалады»

Мажоритарлы жүйе

Артықшылықтары

Бір партиядан шыққан үміткерлер арасында бәсекелестік болады

Кемшіліктері

Сайлаушы партияға дауыс бергендіктен жеке үміткермен кездесе алмайды

Пропорционалды сайлау жүйесі дегеніміз - сайлауда ұсынған партиялық тізімге сәйкес саяси партия Парламентте депутаттың мандат санын иеленетін сайлау жүйесі. Мұндай сайлау жүйесі Еуропа елдерінде (Ұлыбритания мен Франциядан басқа)

Аралас жүйе – депутаттық мандаттың бір бөлігі мажоритарлық жүйе принципі арқылы жеңіп алады, екінші бөлігі партия тізімі бойынша сайлауға бөлінеді

Артықшылығы

Екі жүйенің артықшылықтарын біріктіреді;

Пропорционалды болғанымен бір партиялы үкімет қалыптастыруы да мүмкін;