Қазақстанның ерекше қорғалатын табиғи аумақтары мақаласы

ӘУЖ 502.72

ҚАЗАҚАСТАННЫҢ ЕРЕКШЕ ҚОРҒАЛАТЫН ТАБИҒИ АУМАҚТАРЫ

Айдарбекова Тойжан Жумагалиева, Дәулетбекқызы Қарақат,

Нұрпейсова Аружан

Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті,Көкшетау қ

[email protected]

Аңдатпа. Мақалада Қазақстанның ерекше қорғалатын аумақтар жайында айтылады. Ерекше қорғалатын табиғи аумақ - ерекше қорғау режимі белгіленген мемлекеттік табиғи-қорық қорының табиғи кешендері мен объектілері бар жер, су объектілері және олардың үстіндегі әуе кеңістігінің учаскелері. Ерекше қорғалатын аумақ кеңістігінде бағалы табиғи немесе қолдан жасалған бағалы экожүйе, гейзерлер, тау-сағбақ ескерткіштері, инженерлік құрылыстар, тағы басқа немесе қоршаған ортаға қолайлы әсер ететін кеңістіктер, аумақтар, акваториялар. Мұндай аумақтар тек заңмен ғана емес, арнайы бақылауда болып, адамдармен қорғалады. Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың кешендері - ерекше қорғауға жататын биологиялық саналуандық пен жансыз табиғат объектілерінің жиынтығы. Ерекше аумақтар мемлекетте табиғи-қорық қоры объектілерінің маңыздылығына байланысты республикалық немесе жергілікті маңызы бар санаттарға жатқызылады. Ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды республикалық маңызы бар санатқа жатқызуды - уәкілетті органның ұсынылуы бойынша Қазақстан Республикасының Үкіметі, жергілікті маңызы бар санатқа жатқызуды - уәкілетті органдармен келісе отырып, облыстардың әкімдіктері жүзеге асырады. Республикалық маңызы бар қа

Түйін сөздер: Экологиялық тепе-теңдік, ұлттық саябақтар, табиғи қорықтар, табиғи резерваттар,табиғи парктер.

Ерекше қорғалатын табиғи аумақ еліміздің жер бетінің 10%-дан астамын алып жатыр. Олардың жалпы ауданы – 29,3 млн га құрайды. Бұл ретте, заңды тұлға мәртебесі бар ЕҚТА 8,0 млн га немесе Республика аумағының 2,9% - ын алып жатыр. Елімізде Республикалық маңызы бар:10 мемлекеттік табиғи қорық, 14 мемлекеттік ұлттық табиғи парк,7 мемлекеттік табиғи резерват бар.Ел тәуелсіздігін алғаннан бері ЕҚТА территориясын кеңейту, сонымен қатар жаңа ЕҚТА-лар құрылуына орай, аталған аумақ 28 мың га-ға ұлғайған. Соңғы 5 жылда 5 табиғат қорғау мекемесі құрылды. 2018 жылы Шығыс Қазақстан облысында жалпы ауданы 143,5 мың га "Тарбағатай" мемлекеттік ұлттық табиғи паркі және Алматы облысында жалпы ауданы 415, 2 мың га "Іле-Балқаш" мемлекеттік табиғи резерваты құрылды. 2020 жылы Барсакелмес мемлекеттік табиғи қорығының аумағы кеңейтілді. Халықаралық сулы-батпақты жерлер тізіміне енгізілген Сырдария өзенінің атырауы есебінен . 2021 жылы Қарағанды облысында ауданы 58 912 га болатын "Ұлытау" мемлекеттік ұлттық табиғи паркі құрылды, бұл Орталық Қазақстанның дала экожүйелерін қорғауға мүмкіндік берді. Ақбөкендердің Орал популяциясын сақтау және қорғау мақсатында 2022 жылы жалпы ауданы 343 040 га "Бөкейорда" мем

Мемлекеттік табиғи қорықтар. Бұл табиғат объектілерін қорғаудың ең жоғары формасы. Қорық – аумағындағы барлық табиғи кешен толығымен шаруашылыққа пайдаланылудан алынған және үкіметтің қорғауында болатын жер не су кеңістігі.типтік,сирек кездесетін және бірегей табиғи кешендерді бүкіл компоненттерінің жиынтығымен қоса, сол қалпында сақтауға арналған, арнайы қорғау режимі бекітілген ерекше қорғалатын табиғи аумақ. Қорық аумағы шаруашылық кешендерінен босатылып, онда кен өндіру, құрылыс салу, аң-құс ату, балық аулау, шөп шабу, мал жаю және ағаш дайындау сиякты

табиғат байлықтарына нұқсан келтіретін әрекеттерге тыйым салынады. Сонымен қатар қорық аумағына улы химикаттарды шашуға және басқа жерлердің өсімдіктері мен жануарларын жерсіндіруге болмайды. Бір сөзбен айтқанда, қорық ұйымдастырылған жердің табиғаты сол аймақтың ерекше ландшафтысы мен географиялық белдеуінің үлгісі ретінде қорғалуы қажет. Қорықтағы экологиялық процестердің барлығы адамның араласуынсыз табиғи жағдайда өтеді.

Кесте-1. Қазақастанның ерекше қорғалатын қорықтар түрлері

Қорықтың

атауы

Құрылған

жылы

Орналасқан

жері

Аумағы

Жалпы сипаттамасы

Ақсу-Жабағылы

Түркістан облысы

131 934 га

Ең көне қорық. Биік таулы жерлер, эндемикалық өсімдіктермен жануарлар мекені.

Алматы

Алматы облысы

Іле Алатауының табиғатын қорғау үшін құрылған.

Барсакелмес

Қостанай облысы

Шөлейтті аумақ, сирек кездесетін өсімдіктер мен жануарлар мекені.

Наурызым

Қызылорда облысы

Көлдер мен ормандар мекені. Құстардың сирек түрлері кездеседі.

Қорғалжын

Ақмола/ Қарағанды

облысы