Қызанақтың қыр-сыры туралы ғылыми жоба, 3 сынып

І. Кіріспе

Менің таңдаған зерттеу жұмысымның тақырыбы: «Қызанақтың қыр-сыры» деп аталады.Менің бұл тақырыпты таңдап алған себебім, қызанақ маған ұнайды,мен оны сүйіп жеймін.Оның жан- жақты қыр-сырын зерттеп білгім келді.Сонымен бірге оның зерттелмеген бір қасиеттері болса,соны жаңалық қылып ашқым келді.Міне,осы мақсаттарды алға қоя отырып мен алғаш рет өз імнің ғылыми зерттеу жұмысымды бастадым.Бұл тақырып бойынша ізденіп жұмыс жасау мен үшін өте қызықты болды.Ендеше қызанақтың шығу тарихы мен оның Отаны туралы айтып өтейін.

Біздің еліміз әртүрлі табиғи жағдайлардан тұрады. Мысалы: орманды,кең далалы сондай –ақ таулы аймақтардан тұрады. Әр өлкенің табиғатына тән кең байтақ Отанымыздың түпкір – түпкірінде көптеген өсімдіктер өсіріледі.Біздің халқымыз түрлі өсімдік өнімдерінің тек қана тағамдық жағына ғана емес, оның емдік және шипалық жағына да көп көңіл бөлген.Ерте заманнан – ақ ата – бабаларымыз дәрілік өсімдіктердітанып білген.Оның емдік қасиетін өз тәжірибелерінен өткізген.Солардың бірі – қызанақ жаз мезгілінде көп пайдаланатын көкөністің бірі.

Қызанақ – алқалар тұқымдасына жататын бір және көпжылдық шөптесін өсімдік.[1]

1.1 Қызанақтың шығу тарихы

Оңтүстік Америкадан таралған екен.Оның 3 түрі бар, кейбір деректерге сүйенсек 7 түрі бар деп те жазылған.Оңтүстік Америкада қызанақтың жабайы түрін және жартылай мәдени түрлерін де кездестіруге болады.Ең алғаш Европаға XVІ – ғасырдың ортасында жеткен.Басында барлық адамдар қызанақты жеуге жарамсыз және улы деп есептеген.Жемісінің әдемігі үшін тек қана бақша өсімдігі ретінде өсірген.Осыдан 200 жыл бұрын Англияда үйлердің терезесінің алдына және де бау- бақшаларында әдемілік үшін егіп, өсіретін болған.Ал қазіргі уақытта қызанақ ең көп таралған және көптеп өсірілетін өсімдіктердің бірі болып отыр.Себебі, ғалымдар оның өте пайдалы диеталық қасиеттерін анықтаған.Жемісі өте шырынды түріне қарай домалақ,сопақ,майда, ірі болып келеді.Қызанақты жеміске де көкөніске де жатқыза береді.Себебі, 1893 жылы Америка Құрама Штатының Жоғарғы Соты қызанақты көкөніс деп қабылдаса, 2001 жылы европалықтар оны жеміс деп шешкен.Ал, біздің елімізде болса қызанақ – көкөніс деп саналады. Қызанақ біздің еліміздің барлық жерінде өсіріледі.Қызанақ өсімдігінің биіктігі 30-40 сантиметрден жоғары болады.жапырағы қауырсын тәрізді болады.Гүлінің түсі сары болады. Жемісінің пішіні әртүрлі болады.Жемісінің салмағы 25 г

ІІ Негізгі бөлі

2.1 Қызанақтың адам ағзасына тигізетін пайдасы

Жаз мезгілінде сүйіп жейтін көкөністеріміздің бірі – қызанақ.Ендеше қызанақтың адам ағзасына тигізер пайдасы туралы тоқтала кетейін.Қызанақтың құрамы В1, В2,В5,В6 және А,Е,С сияқты дәрумендерге өте бай.Қызанақты үнемі пайдаланып отырсақ иммундық жүйеміз нығайып, жүректің қызметі жақсарады және де ас қорытуды реттейді.Тері аурулары пайда болған кезде қызанақты кем дегенде күніге біреуден жеп тұру керек.Сонда терімізде оң өзгерістер пайда бола бастайды. Сондай – ақ асқазан жарасы кезінде де қызанақ жеп тұрсақ аурудан айығуға көп пайдасы тиеді.Егер күйзеліске түсіп, нашар көңіл күйде болған кезде де осы қызанақты жесек,көңіл күйіміздің қалыпты жағдайда болуына оң әсерін тигізеді екен.Қызанақты сүйіп жейтін болсақ,оның көзіміздің жақсы көруіне,қырағы болуына да тигізер пайдасы мол.Өйткені қызанақтың құрамында В2, рибофлабин дәрумендері бар. Арнай зерттеу жүргізген мамандар бұл дәрумендерді қолданатын адамдар көз ауруларынан зардап шекпейтіндіктерін анықтаған.Қызанақты жүрек – қантамыр аурулары кезінде жеген пайдалы.Өйткені қызанақтың құрамынан ғалымдар 24 пайдалы химиялық элементтерді тапқан.Қантты диабетке және семіздікке шалдыққан науқастар үшін қызанақ құнды тағам болып табылады.Қыз

Мен бұл мәліметтерді толықтыру мақсатында Рахат ауылдық емханасына барып,ол жерде дәрігер Орынай апаймен кездесіп,өзімді қызықтырған сұрақтарға жауап алдым. Қызанақтың адам ағзасына тигізетін ерекше пайдасы туралы сұхбат алдым. Ол апай маған қызанақтың адам денсаулығына тигізетін пайдасы туралы көптеген мәліметтер берді.Осылайша өзім жинақтаған материалдарға және де көптеген қажетті мәліметтерала алдым деп ойлаймын.

Орынай апай өз сұхбаты барысында күнделікті тамақ ретінде пйдаланып жүрген қызанақтың көптеген пайдасы бар екендігін көпшілігіміз ескере бермейміз деп атап өтті.

2.2 Қызанақтың сұрыптары

Қызанақтың сұрыптары өсу, даму кезеңдерінің ұзақтығы бойынша тез пісетіндер,орташа мерзімде пісетіндер және кеш пісетін қызанақтар болып бөлінеді.Тез пісетін қызанақтар өскін пайда болған күннен бастап 110-115 күнде, орташа мерзімде пісіп жетілетіндер 115-120 күнде, ал кеш пісіп жетілетін сұрыптары 125-130 тәулік мерзімі аралығында пісіп жетіліп, жеуге дайын болады.Қазақстанның солтүстігінде қызанақтың тез пісетін және орташа мерзімде пісіп жетілетін сұрыптары өсіріледі.Қызанақтың платинум деген сұрыбы ең тез пісіп жетіледі,яғни 95-100 күнде.Бұл сұрып көбіне жылыжайда өсіріледі.Себебі сондай жабық жерде өсіруге арналған сұрып болып табылады. Шеннон деп аталатын сұрыбы ұзақ мерзімге жақсы сақталады.Үш аптадан артық уақыт ешқандай дәрілік заттарсыз сақталады.Бір жемісінің өзі 160-180 граммға тең болады.

Бұлардан басқа қазақстанның әр аймақтарында Қызанақтың әр мезгілде пісетін бірнеше сұрыптары бар.Қызанақтың тамыр жүйесі қатты және жақсы дамыған болып келеді.Кейбір түрлерінің тамыры 1 метр тереңдікке дейін барады.Өсімдікке дұрыс күтім жасалса тамыр сабағының сыртына дейін өсіп шығады.Сондықтан қызанақты тек қана тұқым арқылы емес тамыры арқылы да көбейтуге болатындығын көреміз.Қызанақ түріне қарай домалақ,сопақ, майда, ірі болып келеді.Оңтүстік Қазақстан облысында өсірілетін қызанақтың «Боран» деп…