Сәбит Мұқанов шығармалары бойынша сабақ жоспары

Пәні: Қазақ әдебиеті

Сабақ типі: аралас сабақ

Сабақтың түрі: аралас

Сабақтың тақырыбы: С.Мұқанов . «Сұлушаш» поэмасы, « Аққан жұлдыз» романы

Сабақтың мақсаты:

Білімділік: С.Мұқановтың «Сұлушаш» поэмасы, « Аққан жұлдыз» романы туралы түсінік беру. Жазушы шығармалары жайлы түсініктерін қалыптастыра отырып, оқушыларды ғылыми ізденіске жұмылдыру.

Дамытушылық: алған білімдерін жинақтау, қайталау, іздендіру, зерттеу жұмыстары арқылы шығармашылық жұмыстарға жетелеу, теориялық білімін тереңдету, өзіндік ойын айту, түйін жасай білу дағдысын дамыту;

Тәрбиелік: Адамзат әдебиеті, мәдениеті, өнері, рухани байлығын іздену, оны құрметтеуге баулу. Әдемілік, сұлулықты қабылдауға тәрбиелеу. Ұлтжандылық қасиеттерін қалыптастыру.

ОТҚ және көрнекі-дидактикалық құралдар: суреттер, зерттеулер, тірек – конспектілер, сызбалар

Оқыту тәсілі: Түсіндірмелі - хабарлау әдісі, сұрақ-жауап, жеке, топтық, жұптық ізденіс жұмыстары, талдау, жинақтау, салыстыру, әнгімелеу, баяндау әдістері.

Пәнаралық байланыс: Қазақстан тарихы, қазақ тілі, география, электрондық оқулық (С.Мұқанов мұражайы);

Әдебиеттер тізімі:

Негізгі: 1. Ұ. Асыл,. Қазақ әдебиеті, оқулық, А, 2011 ж

2. Қазақ әдебиеті, Хрестоматия, А, 2011ж

Сабақтың барысы мен мазмұны:

1.Ұйымдастыру кезеңі. 3-5 мин.(сәлемдесу, түгелдеу, студенттердің зейінін сабаққа аудару)

2.Сабақтың мақсатын хабарлау: С.Мұқановтың «Сұлушаш» поэмасы, « Аққан жұлдыз» романына жалпы шолу жасай отырып, шығармаларының мазмұнын, идеясын таныту

3.Үй тапсырмасын тексеру. 15-20мин.

1. Мұхтар Әуезов – қазақ әдебиетінің классигі.

2. Проза және драматургия жанрларын өркендетуге қосқан үлесі.

3. Жазушының әңгімелері- «Қорғансыздың күні», «Қыр суреттері», «Көксерек», т.б.

4. Тақырыптық және идеялық ерекшелігі. Адам мінезін ашудағы психологиялық ізденістері.

5. Пьесаларындағы тартыс пен мінез. Монолог пен диалог.

«Абай жолы» роман-эпопеясының әлемдік әдебиеттің алтын қорына енген шығарма екендігі.

Эпопеяның тарихилық, этнографиялық сипаты.

Романдағы Абайдың азаматтық, ақындық бейнесі.

өзіндік ізденіс жұмыстары: Мұхтар Әуезов әңгімелеріндегі адамгершілік мәселелерінің «Абай жолы» романымен үндестігі жайлы ойларынан ойтолғау жазу.

Эпопея дегеніміз не? Бүкіл бір дәуірді кеңінен қамтып бейнелейтін кең тынысты, сан-саналы эпикалық шығарма.

4. Жаңа сабақтың тақырыбы мен оқушылар алдында тұрған мәселелерді хабарлау

Сабақтың жүргізу барысы, 50-55 мин.

Жоспар:

С.Мұқановтың өмірбаяны, шығармашылығы (ақын, жазушы, әдебиет зерттеушісі.

«Сұлушаш» - өлеңмен жазылған роман, ақынның шоқтығы биік шығармасы екендігі. Романның кейіпкерлері, автордың көркемдік ізденістері.

«Аққан жұлдыз» романының көркемдік, композициялық ерекшеліктері, кейіпкерлерді даралау, адам мінезін сомдау шеберлігі.

«Аққан жұлдыз» - тарихи роман. Шоқан образы. Айғаным мен Шыңғыс бейнелері. Тіл көркемдігі);

әдебиет теориясы: айтыс өнері туралы түсінік;

Сәбит Мұқановтың өмірбаяны1900 жылы 13 (26)сәуірде - Солтүстік Қазақстан облысының Жамбыл ауданындағы Жаманшұбар деген жерде туған. Бала кезінде - ата-анасынан ерте жетім қалып, қой бағып, балалық шағын байға жалданумен өткізген.14-15 жасынан өлең-жырды ауызша да, жазып та шығара бастады. Ауыл молдасынан хат танып, болашақ жазушының дарыны ерте кезден білінеді. Жерлестері оны «жыршы бала», «ақын бала» атандырады.

1937-1941 жылы ҚазПИ-де (қазіргі ҚазҰПУ) профессор болып, қазақ әдебиетінен дәріс береді.

1936–1937, 1943–1951 жылдары Қазақстан Жазушылар одағын басқарды.

1928 жылы Ленинград университетінің филология факультетіне оқуға түсіп, аз уақыттан соң отбасы жағдайына байланысты Петропавл қаласына келіп‚ «Кеңес ауылы» газетінің редакторы және жазушылар бөлімінің жетекшісі болды.

1926-1928 жылы Қазақстан Мемлекеттік баспасының бас редакторы болды.

1922 жылы Орынбордағы рабфакқа (жұмысшылар факультетіне) түсіп, оны 1926 жылы бітіреді.

1918-1919 жылы Омскідегі мұғалімдер курсында оқып, ауылда мұғалім болып еңбек етеді. Кеңес үкіметінің саясатын жүргізеді. Ақмола, Көкшетау губерниялары бойынша партияның өкілі, нұсқаушысы болады.

1915 жылы Ұлы Абай мен Ғабдолла Тоқайдың өлеңдерімен танысады, шығыс классиктерінің поэмаларын оқи бастайды.

Сәбит Мұқановтың шығармашылығы

• 1924 жылы өлеңдер мен мақалалардан және аударма шығармалардан тұратын «Совет өкіметі һәм қазақ әйелі» атты тұңғыш кітапшасын шығарған.

• 20 жасынан поэма жаза бастады: «Балбөпе», «Жетім қыз», «Батырақ», «Қанды көл», «Жүйткі, қара айғырым».1926-1927 жылдары «Кешегі жалшы мен бүгінгі жалшы», «Октябрьдің еткелдері» поэмалары, «Ақбөпенің сыры».1928 жылы «Сұлушаш» дастаны, 1931 жылы «Адасқандар» романы.

• 30-жылдары «Майға сәлем» (1933), «Сөз - Советтік армия» (1934) атты өлеңдері, «Ақ аю» поэмасы (1935), «Жұмбақ жалау» романы (1938), «Теміртас» (1935), «Есіл» (1937) романдары, «Достар» (1937) повесі, «Ботагөз» (1938) романы жарыққа шықты.

• 40-жылдары «Менің мектептерім» романын, «Балуан Шолақ» повесін, «Сырдария» романын, «Поэзия маршалы», «Майданға хат», «Жеңімпаз Қызыл Армия», «Фашизмнің ажалы», тағы басқа прозалық жөне поэзиялық шығармаларын жазды.

• 50 жылдары «Шоқан Уәлиханов» драмасын, «Тындағы толқындар» романын жазды. «Саяхаттар», «Туған жердің тыңында», «Тыңда тұнған байлық», «Алыптың адымдары», «Адам-Атаның шоқысында» кітаптарын шығарған, «Шоқан Уәлиханов» пьесасы жарық көрді

.• 1961 жылы өлеңмен жазылған «Замандас туралы аңыз» атты шығармасын жариялады.

• Сәбит Мұқанов өмірінің соңғы жылдарында Шоқан өмірінен «Аққан жұлдыз» романын жазып, оның екі кітабын шығарған. Жазушы 4 том ретінде жоспарлаған бұл роман аяқталмай қалған.

С.Мұқанов-қазақ әдебиетінде өзіндік қолтаңбасымен қалған біртуар тұлға.

Оның қазақ әдебиетінің алтын қорына қосқан талантты шығармаларының бірі - «Сұлушаш» поэмасы. Оны өлеңмен жазылған роман деп те атайды. Қалай болғанда да осы шығармасы арқылы ақын дәуір шындарын тарихи тақырып тұрғысынан кең қамтып бейнелеуде елеулі табысқа жетті.

Шығарманың сюжеттік желісін ел аузындағы аңыздан алғанымен, ақын оны өз дәуірінің талабымен шебер ұштастырады. Жастардың бостандыққа ұмтылуы арқылы автор жалпы адамзат баласына тән азаттыққа ұмтылу идеясын көрсетеді.

Автор аңыздағы халықтық сарынды сақтайды да, оқиға мазмұнына өз жанынан өзгерістер енгізеді. Сол арқылы өмір шындығын, әлеуметтік мәселелерді терең бейнелейтін реалистік шығарма жасайды. Поэмадағы оқиға бірін-бірі сүйген екі ғашық – Сұлушаш пен Алтайдың махаббатына кұрылған.

Поэманың кейіпкерлері Сұлушаш пен Алтай екі түрлі әлеуметтік ортадан шыққан. Сұлушаш атақты Тілеуберді байдың ерке өскен қызы болса, Алтай – байдың малын бағып жүрген жалшы жігіт. Өмірден көрген қиындығы мен таршылығы Алтайдың намысшыл, жігерлі болып өсуіне ықпал етеді. Оның бойында тағдырдың әділетсіздігіне қарсылық, наразылық ерте оянады.

Алтай Сұлушашқа ғашық болады. Қыз да өнерлі жігітті ұнатады. Бірақ қоғамдағы салт-сана тәртібі екеуінің қосылуына жол бермейді. Өйткені бірі – байдың қызы, бірі – құл мен күңнің баласы.

Армандарына жету жолында жастар көп қиындықтар көреді. Озбырлардан қанша қысым көрсе, олар өз сезімдері жолында бастарын тәуекелге байлайды. Махаббатқа адалдық оларды неге болса да тайсалмай қарсы тұруға жетелейді. Алтай мен Сұлушаштың озбыр топтан қашып шығып, қол ұстасып иесіз тауды паналаған кездерінде, ашығып-тарыққанда оларға осы сезім қуат береді. Алтайдың жанында сенімді серігі Қайсар болады.Үшеуі тауды паналап, талай қиындыққа кездеседі. Құстың ұясынан жұмыртқа алам деп жартасқа өрмелеген Қайсар құздан кұлап өледі. Алтай мен Сұлушашты оңайлықпен ұстай алмасын білген қуғыншылар таудың етегіндегі қалың орманға өрт қояды. Сондай бір сәтте өрттен қашқан жолбарыспен бетпе-бет келген Сұлушаш жар басынан өзенге секіріп суға кетеді. Жан досы мен сүйген жарының өлімін көрген Алтай өз жүрегіне өзі қанжар салып көз жұмады.

Ел ауызындағы аңыз желісіне құрылған поэманың оқиғасы осындай. Адам баласының бас еркіндігін аңсаған жастардың трагедиясы аянышты. Дегенмен бұл трагедияны ақын бірлі-жарым жастардың басындағы күй ретінде суреттемейді. Оны әлеуметтік мәселе дәрежесіне көтереді. Бұл қайғылы оқиғаға себешпі сол кезеңдегі қазақ өміріндегі әлеуметтік теңсіздік екенін баса айтады.

Поэмадағы оқиғалар біріне-бірі жалғасып, ширек дамиды. Кейіпкерлердің іс-әрекеті де үнемі үдеп, бірте-бірте тұлғалана түседі. Оқиғаны баяндауда, кейіпкерлердің образын сомдауда автор фольклорлық бейнелеу құралдарына жүгініп отырады. Мәселен, С.Мұқанов суреттеген Сұлушаштың сұлу бейнесі де, байдың қызы бола тұрып, кедей жігітке ғашық болуы, сол жолда мерт болуы да лиро-эпостық жырлардағы ару қыздарға ұқсайды. Дегенмен Сұлушаштың іс-әрекеті нақты, өз дәуірінің әлеуметтік жағдайларымен үндес, шынайы өмір шындығымен астасып жатыр.