Сақ обалары туралы Қазақстан тарихынан ғылыми жұмыс

Сақ обалары. Боралдай қорымы (Есік обасы, Бесшатыр, Боралдай)

Жетісу өңіріндегі «Сақ мәдениеттерін» зерттеу өзекті мәселелердің бірі болып табылады. Жетісу өңірі ерте темір кезеңінің басты көрсеткіші болып табылатын археологиялық ескерткіштерінің хронологиялық диапазонның кеңдігімен ерекшеленеді. Сондай-ақ, сақ дүниесі шеңберінде болған тығыз мәдени-шаруашылық байланыстан археологиялық материалдардан да анық көрініс береді. Осы ретте қорғандардың архитектуралық құрылысын, ондағы табылған олжаларды зерттеу мен топтау мәдени-тарихи кезеңдерді түйіндеуге және осы мәдениетті жасаған сақ тайпаларының даму деңгейін саралауға мүмкіндік туғызады. Бірақ, археологиялық ескерткіштердің барлығы да осы уақытқа дейін өз қалпында жетпегенін ескергеннің өзінде, әлі де талай ғылыми құнды жаңалықтар өз ашылуын күтуде. ХІХ ғасырдың екінші жартысынан бастап қазақ даласындағы көне ескерткіштерге, табылған олжаларға Ресей ғалымдары тарапынан қызығушылық арта түсті. Құрамында Сырдария мен Жетісу обалары кірген Түркістан генерал-губернаторлығының құрылуына байланысты осы өлкенің тарихына түпкілікті көңіл бөліне бастады. Жетісу жерін зерттеудің алғашқы кезеңі 1862 жылғы орыстың ірі ғалымдарының бірі В.В. Радловтың зерттеулерімен тікелей байланысты, ол Қапал елді-меке

Б.з.б. V ғасырға тән Бесшатыр қорымының сақ пирамидаларынан бөренелерден тұрғызылған ірі жерлеу құрылыстары тамаша сақталған күйінде табылды, олар Орта Азиямен Қазақстан аумағындағы жер бетіне ағаштан салынған ең ежелгі сәулет өнерінің бірегей ескерткіштер қатарына жатады.

Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі үлкен қорымға енетін «Есік обасындағы» ақсүйек сақтың қабірі жерлеу ғұрпының байлығымен қайран қалдырады. Оның киімі, бас киімі мен аяқ киімі алтыннан жасалған 4000-ға жуық қаптырма мен қалақша арқылы әшекейленген, олардың көпшілігі скиф-сақ кезіндегі «аңдық» стилде орындалған. Есік қабірінен табылған күміс тостағанның маңызы ерекше және одан табылған 26 таңбадан тұратын жазу, тегінде, әліпбидік жазба болуы ықтимал.

Б.з.б. І мыңжылдықта Солтүстік Үндістанды, Ауғанстанды, Орта Азияны және Қазақстанның оңтүстігін қамтитын кең-байтақ аумақта жинақтап алғанда «сақ» деп аталатын көптеген тайпалар мекендеген. Геродот (б.з.б. V ғасыр) және басқа антик тарихшылары оларды Азия скифтері деп атаған.

Сақ тайпалары Солтүстік Қара теңіз өңірі мен Днепр бойын мекендеген скифтердің және төменгі Еділ бойы мен Оңтүстік Орал өңіріндегі савроматтардың, Кир мен І Дарий парсыларының және Александр Македонский дәуіріндегі гректердің замандастары болған. Олар ежелгі парсылармен тығыз қарым-қатынас жасаған, тіпті б.з.б. VI-V ғасырларда Ахеменидтер империясының құрамына да кірген. Ахеменидтік сына жазба деректемелерінде сақтар туралы аз болса да, анық деректер келтірілді. Мәселен, оларда сақтардың үш тобы: заумаварға-сақтар (хаом сусынын қайнататын сақтар), тиграхауда-сақтар (шошақ бөрік киетін сақтар), парадайа-сақтар (теңіздің арғы бетіндегі сақтар) туралы хабарланды. Алғашқы екі топ Геродотқа таныс болды, бұларды ол амюргия-сақтар және ортокарбиантия-сақтар деп атайды.

Ғылымда сақтардың бұл тпотарының Орта Азия мен қазақстан аумағында шоғырланғаны туралы көптеген болжамлар бар. Олардың біреуіне сәйкес Шаш (Ташкент ауданы), Солтүстік Қырғызстан аумағында және Қазақстанның оңтүстігінде тиграхауда-сақтар мекендегені, бұл сақ тайпаларының этникалық аумағы кеңірек болған, оған Оңтүстік Орал өңірі мен Таулы Алтай да енген.

Бұл аймақта ондаған діни құрылыстар – орасан зор тас және топырақ үйінділері – сақ «пирамидалары» зерттелді. Пазырық (Таулы Алтай), Шілікті (Шығыс Қазақстан), Бесшатыр және Есік (Оңтүстік-Шығыс Қазақстан) обларынан ашылған тамаша жаңалықтар кеңінен мәлім, олар ғылымды металдан, ағаш пен матадан жасалған көркемдігі жоғары бейнелеу өнерінің бұйымдарымен, ағаштан салынған ежелгі сәулет өнерінің ескерткіштерімен байытты. Бұл қорғаннан табылған ғажайып олжалар сақ тайпаларының жоғары және көп жағынан өзіндік төл мәдениеті, «олардың патшаларының» ұлылығын және қоғамның әлеуметтік құрылымының дамығандығын бірінші рет айқын көрсетті. Ежелгі жазбаша деректемелердің сақтардың тайпалық одақтарына қатысты мәліметтерін екі топқа: 1) антик деректемелеріңнің деректері: Геродот (б.з.б. V ғ.), Ксенофонт (б.з.б. VI-V ғғ.), Птоломей (б.з.б. ІІ ғ.); 2) ахеменидтік (ежелгі парсы) сына жазбалары топтарына бөлуге болады.

Жалпы ерте темір кезеңінің басты көрсеткіші болып табылатын археологиялық ескерткіштердің хронологиялық диапозонының кеңдігімен ерекшеленеді. Сондай-ақ, сақ дүниесі шеңберінде болған тығыз мәдени-шаруашылық байланыстар археологиялық материалдардан анық көрінеді. Осы кезеңдегі қорғандардың архитектуралық құрылысын, ондағы табылған олжаларды зерттеулер мен топтау мәдени-тарихи ізденістерді түйіндеуге және аталған мәдениеттерді жасаған сақ тайпаларының даму деңгейін саралап, түйінін шығаруға мүмкіндік береді.

Жетісу өңіріндегі ескерткіштерді негізінен екі топқа бөлік қарастыруға болады, оның бірінші тобына Бесшатырлық және екінші топқа Есіктік типтегі ескерткіштер. Бесшатыр қорымы /Қосымша 5/ Іле өзенінің оң жағасында, Шылбыр қойнауында орналасқан, ол 31 обадан тұрады және олардың 21-і таспен, ал 10-ы қиыршық тас және топырақ үйінділерімен жабылған. Үйінділерінің көлемі қорым обалары үлкен, орташа және кіші обалар болып бөлінеді. Үлкен обалардың диаметрі 45 метрден105 метрге дейін болса, олардың биіктігі 6 метрде 18 метрге дейін жетеді. Орташаларында тиісінше 25-18 және, 5-6 метр, кішілерінде 6-18 метр және 0,8-2 метрді құрайды.

Сирек кездесетіндері болмаса, қазылған обалар бұрындары тоналып кеткен. Дегенмен, Бесшатыр обаларының мерзімін белгілеуге болатын материал» қанжарлар, жеберлердің ұштары) ғана емес, сондай-ақ қабір үстіне орнатылған іргелі құрылымдардың ерекше бағалы және жаңа үлгілерінен де көрініс береді. Диаметрі 104 метр, биіктігі 17 метр Үлкен Бесшатыр обасы ерекше. Үйінді төбесі қиық конус тәрізді, жалпақ төбесінің диаметрі 332 метр. Обаның тас жамылғысы табаны жағалай тғыз етіп бірнеше қабат төселген бұл орасан зор үйінді орнатқан цоколь секілді. Үйіндінің солтүстік және оңтүстік жақтарында төменге қарай түсетін ордың ені 2 метрлік ізі байқалады. Үйіндінің айналасынан 6-7 м қашықтықта тас дуал өтеді (ені 2 метр және сақталып қалған биіктігі шамамен 50-30 см құрайды). Үйіндімен қатар, бір басы көмілген ірі тас бағандардан (менгирлерден) және үлкен қой тастардан қоршау түрінде тұрғызылған дөңгелек құрылыстар сақталған. Үлкен обаның айналасында барлығы 94 қоршау бар. Кейбір тік тұрған тас бағандарға қазақ ру-тайпаларының таңбалары қашалып салынған. Обаның солтүстік-шығысында осыған ұқсас 7 қоршау бар, олар оңтүстік-шығыстан, солтүстік-бюатысқа қарай созылған. Олардың жанынан қыш ыдыстардың көпт

Бесшатыр қорымы үш үлкен обадан тұрады, Бірінші, Үшінші және Алтыншы Бесшатыр обалары, орташа үш оба мен барлық ұсақ обалар қазылады. Бірінші Бесшатыр обасының диаметрі 52 м, биіктігі 7,6 м, оңтүстік жағынан 8,93 м. Оба таспен жабылған. Үйіндінің түп жағына тас неғұрлым тығыз қаланған, обаның төбесі жалпақ етіп жасалған. Үйінді үш қабаттан түрады, оның ең үлкен екінші қабаты қалыңдығы 8,5 метрден 13 метрге дейін жететін топырақпен қиыршық тастардан тұрады. Төменгі қабатының астында Тянь-Шань шыршасының өңделген тұтас бөренелерінен салынған үлкен ағаш құрылысы табылды. Сағана үйленген топырақ астында жерленген адамның үстіне тұрғызылған, бұл түгелдей жер бетіндегі құрылыс. Бесшатыр сағанасы сол кезде ағаштан салынған күрделік құрылыс болып табылады, ол бірнеше бөліктен тұрады, дәліз (дромос) қабірдің алдыңғы кірер аузы және жерлеу бөлмесі орналасқан. Сағананың барлық бөренелері жақсы өңделген: бұтақтары мен бұдырлары тегістеліп шабылып, қабығы аршылған. Бөлменің қабырғасын құрайтын бөренелер мұқият тегістеліп, бір-біріне тығыз қибластырылған, бүкіл құрылысты мейлінше тұрақты ету үшін бөрнелердің жуан жұмыс басы қарама-қарсы айқастырылып салынған. Бұрыштарында бөренелер бір-біріне те

Обаның жерлеу құрылысының негізі – ұсақ қиыршық тастар араластырып топырақтан тұрғызылған қабырғалар. Қабырғалар Бөренелермен үш қатар етіп жабылған, бөренелердің төменгі екі қатары Тянь-Шань шыршасынан, ал жоғарғы қатары жете…