Шоқан Уәлихановтың географиялық ерлігі туралы мақала

Ш.Уәлиханов атындағы №1 жалпы білім беретін мектебі

Шоқан Уәлихановтың географиялық ерлігі

(Мақала)

Дайындаған: Кәрім Г.И

Арқалық – 2022-2023 ж.ж

Шоқан Уәлихановтың географиялық ерлігі.

Небәрі 30 жылға жетер-жетпес өмір сүрсе де, мәңгі із қалдырған ғұлама ғалым және ағартушы Шоқан Уәлихановтың өмірі мен ғылыми зерттеулері жайында қыруар әдебиет жинақталған. Заманында дүниежүзі ғылымына елеулі үлес қосқан Ш.Уәлихановтың барлық саладағы еңбектері әр кезеңде де жоғары бағаланады.

Ш.Уәлихановтың географиялық зерттеулерінің ішінде Қашқар саяхаты ерекше орын алады.Олай дейтініміз егер қазақ далалары ме ТяньШаньдағы зерттеулері Шоқанды орыс ғылымдарына танытса, Шығыс Түркістандағы зерттеушілері оның есімін бүкіл дүниежүзі ғылымы алдында паш етті.

Қашқар саяхаты әдеттегідей жаңа жер іздеуге немесе оның табиғаты мен шаруашылығын зерттеу үшін қатардағы экспедиция емес, қай жағынан алып қарағанда да ерекше сапар еді. Олай дейтініміз бұл сапараға тек ғылыми қоғам ғана емес, бәрііәнен бұрын үкімет орындары мүдделі болды. Сондықтан оны ұйымдастыруға Ресей империясы Сыртқы істер министрлігінің Азия департаменті басшылық жасады. Қажетті қаржы бөліп, экспедицияны бүкіл керек-жарағымен жабдықтаған да осы мекеме. Әрине, экспедицияны ұйымдастыруға Орыс география қоғамы да өзінің лайықты үлесін қосты.

Қашқария – Қытайдың терістікте Тянь-Шаньмен, түстікте Памир және Куньлуньмен тұйықталған батыс бөлігі. Жан-жағынан тау қоршаған ояң алқапты түгелінен дерлік Такла-Макан шөлі алып жатады. Куньлуньнің мәңгі қар мен мұзынан басталатын көптеген өзендері құмға сіңіп аяқталады. Халқы шөлдегі өзен бойына шоғырланған.

Шоқан ыстықкөл алқабынан Тянь-Шань арқылы Қашқарияға басты үш жол апаратынын анықтады. Ең шығыстағысы Үшқақпақ және Көкжар өткелінен асып барып, Текестің бойымен Үш Тұрфанға шығады. Бұл жолмен жүгіруге он күн кетеді. Аса қиын үш асу арқылы өткенімен мұнда отын жағы баршылық. Жолда әр жерде майқарағай орманы кездесіп қалады. Екінші – Ақсай жолы. Түрген, Зауқы, Қашқасу, Дүңгіреме өзендерінің аңғарларын басып Тарағайға шығады. Бұл жолда қиын асу – екеу. Қашқарға дейін 18 түн қонып барады. Жолда малдың тезегінен басқа отын кездеспейді. Үшіінші жол Алабаш пен Жуанырақ өткелдерінен өтіп, Нарын аңғары мен Шатыркөл арқылы Қашқарға шығады. Жол айтарлықтай үш асуды басып жүреді. Сапар шамамен 16 күнге созылады. Оның басқа жолдардан тиімділігі – отын жеткілікті. Ағаш, бұта және…