Стандарттау әдістері бойынша сабақ жоспары

Ф-ОБ-05/10Б

2 курс ТҰ-54 тобы «___»___________2018 жыл

Пәні: Стандарттау , метрология негіздері

Сабақтың тақырыбы: Стандарттау әдістері Сабақтың мақсаттары:

1 Білімділік мақсаты: Стандарттау әдістері үйрету,білімдерін тереңдету 2 Тәрбиелік мақсаты. Әрбір істі саналы түрде орындауға,студенттердің өз ойларын жеткізу білуге, стандарттау мәдениетілігін қалыптастыру

3 Дамытушылық мақсаты: Есте сақтау қабілетін , сауатты сөйлеу, танымдық әрекеттерін дамыту

Сабақтың түрі, әдісі; Аралас сабақ, Сұрақ-жауап, ізденіс жасау Сабақтың көрнекілігі; слайд Пәнаралық байланыс: физика, электротехника

Сабақтың оту барысы

1 Ұйымдастыру кезеңі ( 10 минут) 1 Сәлемдесу 2 Түгелдеу 3 Оқуға қажетті құрал жабдықтарын тексеру. 2 Үй тапсырмасын тексеру ( 30 минут) Білім алушылар үш топқа бөлініп жұмыс жасайды, қім коп ұпай жинаса соларға өте жақсы деген баға қойылып «Сарапшы» деген ат беріледі.

Метрология - өлшеу бірлігін қамтамасыз ететін әдістер мен қүралдар және керекті дәлдікке жету тәсілдері туралы ғылым. Метрология үш тарауға бөлінеді: теориялы, заңды және қолданбалы.

Теориялық метрология - метрологияның іргелі негіздерін зерттеп дайындаумен айналысады.

Заңды метрология - қолдануға жіберілген мемлекеттік талаптарды бекітеді.

Ф-ОБ-05/10Б

Қолданбалы метрология - теориялық метрологиясы зерттеп дайындағандарды тәжірибе қолданумен айналысады.

Метрология объектілеріне келесілер жатады: шама бірлігі; өлшеу кұралдары; эталондар; өлшеуді орындау әдістері.

Метрологияның дәстүрлі объектілеріне физикалық шама жатады. Өлшеу - арнайы техникалық құралдар көмегімен тәжірибе жолымен шама мәнін табу. Мысалға объектінің ұзындығын, биіктігін және басқа параметрлерін өлшеу құралымен анықтау.

Өлшеу принципі - өлшеу негізіне физикалық құбылыс немесе физикалық кұбылыстар жиынтығы алынған. Мысалы, массасына пропорционалды ауырлық күшін таразыға тарту арқылы дененің массасын өлшеу, термоэлектрлік әсерді пайдаланып, температураны өлшеу.

Өлшеу әдісі - өлшеу құралдары мен өлшеу принциптерін қолдану амалдарының жиынтығы. Мөлшерленген метрологиялық қасиеттері бар қолданбалы техникалық қүралдарды өлшеу қүралдары дейміз.

Өлшеу қателіктері - өлшеу кезінде алынған X мәні мен өлшенген шаманың Q - нақты мәнінің айырмасы. Өлшеу қателігі Δ = Х – Q формуласымен анықталады. Өлшеу қателіктері, өлшеу әдістері мен қүралдарының жетілмегендігінен, бақылау шартының түрақсыздығынан, бақылаушы тәжірибесінің жетіспеуінен және оның сезім органдарының ерекшеліктерінен кұралады.

Өлшеу дәлдігі – нәтижелері өлшенетін шаманың нақты мәнге жуықтығын көрсететін өлшеу көрсеткіштері. Дәлдікті сан ретінде ықтималды қателіктің модуліне кері шамамен көрсетуге болады.

Өлшеу дұрыстығы – нәтижелердің жүйелік қателіктерінің нөлге жуықтығын көрсететін (шаманы қайталап өлшегенде бірқалыпты қалатын, немесе бір заңдылыққа сүйеніп өзгеріп отыратын қателіктер) өлшеудің сапасы ретінде анықталады. Өлшеудің дұрыстығы, өлшеу жүргізілген бірліктің нақты өлшемі оның шын өлшемінен (анықтама бойынша) айрықшылығына байланысты, атап айтқанда, осы өлшеу түріне алынған өлшеу құралдарының таңдалу дәрежесіне байланысты. Өлшеу сапасының маңызды бір көрсеткіші - оның ақиқаттығы; ол өлшем нәтижесіне сенімділікті сипаттайды және оларды екі категорияға бөледі: сәйкес шамалардың шын мәнінен ауытқуының ықтималды сипаттамаларының белгілі немесе белгісіздігіне байланысты ақиқатты және ақиқат емес. Ақиқаттығы расталмаған өлшеу нәтижелері еш бағаланбайды.

Өлшеу құралы - нормаланған метрологиялық сипаттамалы, өлшеуге арналған техникалық құралы.

Шама бірлігінің эталоны шама бірлігін қайта жаңғырту және сақтауға арналған өлшеу құралдары.

Өлшеу бірлігі – нәтижелері көрсетілген шама бірліктерінде берілген, өлшеу жағдайы, ал өлшеу қателігі берілген ықтималдықпен қойылған шектен шықпауы керек.

Метрологиялық қызмет - өлшеу бірлігін қамтамасыз етуге бағытталған субъектілер жиынтығының іс әрекеттері мен жұмыс түрлері.

Өлшеу қүралдарын тексеру - қойылған талаптарға өлшеу құралдарының сәйкестілігін анықтау мен мақұлдау мақсатымен мемлекеттік метрологиялық қызмет органдары орындайтын операциялар жиынтығы.

Өлшеу құралдарын калибрлеу - мемлекеттік бақылау мен қадағалауға жатпайтын, өлшеу құралдарының метрологиялык сипаттамалары мен

Ф-ОБ-05/10Б

нағыз мәндерін және қолдануға жарамдылығын анықтау мен мақұлдау мақсатымен орындалатын операциялар жиынтығы. Калибрлеу - заңды метрология саласында және одан да басқасында керекті техникалық процедура.

Физикалық шама кез келген ғылым саласындағы зерттелетін материалдық жүйе және объектілерді бейнелеуде қолданылады. МемСТ 8.417 келесі жеті негізгі физикалық шамаларды бекітеді: ұзындық, масса, уақыт, термодинамикалық температура, зат саны, жарық күші, электр тоғы күші.

Өлшем (мера) - берілген мөлшердің физикалық шамасын қайта қалпына келтіруге арналған өлшеу құралы. Мысалға тұрақты сыйымдылықты конденсатор бір мән өлшем рөлін атқарады, ал айнымалы сыйымдылықты конденсатор - көп мәнді.

Метрологияның негізгі мақсаты - физикалық шамалар бірліктерін (МемСТ 1626380), мемлекеттік эталондарды және үлгілі өлшеу құралдарын, әдістер мен өлшеу құралдарын және бақылауды зерттеп дайындау, өлшеудің бірлігін және бір тектес өлшеу құралдарын қамтамасыз ету, қате жіберушілікті бағалау әдістерін зерттеп дайындау, онымен қатар мөлшерлер бірліктерін эталоннан немесе үлгілі өлшеу құралдарынан жұмысшы өлшеу құралдарына беру. Физикалық шамаларды өлшеу іс жүзінде техникалық қүралдармен тәжірибе жолымен орындалады. Өлшеу деп кез келген мәндерді шартты түрде бірлік ретінде бекітілген мәнмен салыстырып қарауды айтады. Өлшеу нәтижесінен физикалық шаманың мәнін алады: Q= q* [Q].

3 Жаңа тақырыпты түсіндіру ( 20 минут) Стандарттау объектілерін тәртіпке келтіру әдісі Тәртіпке келтіру бойынша жұмыстардың нәтижесі жіктеуіштер, типтік құрылымдар, үрдістер, ережелер және құжаттар Тәртіпке келтіру стандарттау объектілерін жүйелеу, типтеу, селекциялау, симплификациялау және оптимизациялау жолымен жүргізіледі Жүйелеу біртекті және бір-бірімен байланысты стандарттау объектілерінің бірізділігін анықтау Типтеу стандарттау объектілерінің типтік құрылымдарын жасауға бағытталған іс-әрекет Селекциялау әрі қарай өңдіруге жарамды деп танылған нақты стандартау объектілерін таңдау Симплификациялау селекцияның қарама-қарсысы, яғни әрі қарай өңдіруге жарамсыз деп танылған стандарттау объектілерін таңдау Оптимизациялау стандарттау объектілерінің ең қолайлысын таңдау Параметрлік стандарттау әдісі Өнімнің маңызды параметрлеріне оны қолдану шарттары мен мақсатын анықтайтын сипаттамалары жатады:

өлшемдік параметрлер (киімнің өлшемі, ыдыстың сыйымдылығы); - салмақтық параметрлер (сорттық жабдық түрлерінің салмағы); - машина және құралдардың өңдірістілігін сипаттайтын параметрлер; - энергетикалық параметрлер және т.б. Параметрлік стандарттау

Parametron өлшеуіші Киім, аяқ киім, ыдыс мөлшері Салмақ (спорттық инвентарь)