Сын тұрғысынан ойлау технологиясы туралы ғылыми мақала

Сын тұрғысынан ойлау технологиясын қазақ тілі сабақтарында

қолданудың тиімділігі

Жоспары 1. Сын тұрғысынан ойлау технологиясының мақсат, міндеттері 2. Сын тұрғысынан ойлау технологиясының кезеңдері 3. Сын тұрғысынан ойлау технологиясының әдіс-тәсілдері

Сыни ойлау деген – әр жеке тұлғаның кез –келген жағдайдағы мәселені ойлап, зерттеп қорытып, өз ойын еркін ортаға жеткізе алуы. Сыни тұрғыдан ойлау, өзіндік, жеке ойлау болып табылады. Ол – өз алдына сұрақтар қойып және үнемі оларға жауап іздеу, шешімін табуды қажет ететін мәселені анықтау, әр мәселеге байланысты өз пікірін айту, оны дәлелдей алу, сонымен қатар басқалардың пікірлерін дәлірек қарастыруды және сол дәлелдемелердің қисынын зерттеу дегенді білдіреді. Нағыз сабақ – ол әрқашан диалог, іздене, дайындала, үйрене, шәкірттер болашағын ойлай жасалған еңбек пен тәжірибенің бірлігі.

Сын тұрғысынан ойлау – оқу мен жазуды дамыту бағдарламасы. Оқушыны мұғаліммен, сыныптастарымен еркін сөйлесуге, пікір таластыруға, бір-бірінің ойын тыңдауға, құрметтеуге, өзекті мәселені шешу жолдарын іздей отырып, қиындықты жеңуге баулитын бағдарлама.

Технологияның басты мақсаты – дамыта оқыту негізінде “Сын тұрғысынан ойлау арқылы оқу мен жазуды дамыту” бағдарламасын іске асыру, балаларға терең білім беру. Бұл бағдарлама Қазақстан қоры жанынан 1998 ж. қазан айынан бастап жүргізіліп келеді. Жаңа технология ретінде ең озық әдістерді дер кезінде игеру, іздену арқылы бала бойына дарыту, одан өнімді нәтиже шығара білу – әрбір ұстаздың басты міндеті.

«Оқу мен жазу арқылы сын тұрғысынан ойлауды дамыту» бағдарламасы бойынша ол: -шыңдалған ойлау.кез келген даму деңгейіне байланысты мәселелерге сыни көзбен қарау; -күрделі мәселелерді шешуге, аса маңызды, жауапты шешімдер қабылдауға құштарлық; -үйрету мен үйрену бірлігінен, үйренудің қызығушылығынан тұратын, үйренушінің сеніміне негізделген құрылым;

Сын тұрғысынан ойлауды үйрету үшін мына төменгі шаралар орындалуы шарт: 1) сын тұрғысынан ойлауды тудыру үшін уақыт керек; 2) оқушыларға ойланып-толғануға, ойын ашық айтуға рұқсат беру; 3) әртүрлі идеялар мен пікірлерді қабылдау; 4) үйрену барысындағы оқу-шылардың белсенді іс-әрекетін қолдау; 5) кейбір оқушылар түсіп қалған қолайсыз жағдайларды әжуаға айналдырмау; 6) оқушылардың бір-бірінің жауа-бына жасаған сынының дәлелді, дәйекті болуын талап ету; 7) сын тұрғысынан ойлауды бағалау.

Сын тұрғысынан ойлау технологиясы арқылы өтілетін сабақтың құрылымы үш кезеңнен тұрады:

Мотивация тудыру немесе қызығушылықты ояту Оқушының оқуға деген ықылас-ынтасы, зауқы, ниеті болуы шарт. Француз жазушысы Анатоль Франс «Тамақ тек зор тәбетпен ішкенде ғана сіңеді» деген екен. Ал оқу мотивациясы дегеніміз - білімге, білуге деген «тәбет».

Мотивация деген – әр оқушының білімге деген мұқтаждығы, қажеттілігі, құлшынысы, ынтасы, ұмтылысы, көңілі, құмартушылығы, қызығушылығы, білім алу процесінде алдына қойған мүдделері мен мақсаттары.

«Қызығушылықты ояту» кезеңінде оқушылар білім алу үдерісіне ынта-ықыласын қояды, назарын сабаққа аударады, өтілгелі жатқан жаңа тақырыпты меңгеруге ниеттеледі [10, 125 б.]. Осы кезеңде мынадай 3 мақсат қарастырылады:

1. Оқушылар өтілетін тақырып туралы бұрыннан білетіндерін есіне түсіріп, өз ойларымен бөліседі.

Білімді зерттеу деген жаңадан берілетін ақпаратты бұрынғы біліммен байланыстыратын процесс, жаңадан алатын ақпарат ескі білімдегі тәжірибе барысында пайда болады. Өзіне тән игерген білімдерін есіне түсіру үшін оқушылар талдайды, анықтайды, жаңа тақырыпты меңгеру кезінде жіктелетін мәселелермен бірге қарастырылады. Осы бойынша оқушылар өз білімдерінің босамауын қадағалап, білімді алу үрдісін бір минутқа да тоқтатып қоймайды.

2. Оқушылар белсенді іс-әрекеттерге қатыстырылады. Білім игеру процесі белсенді түрде жүзеге асырылады. Саналы түрле білімді игеру үшін оқушылар білім алу үрдісіне белсене отырып қатысуы қажет: сөйлеу мен жазу, ойлау арқылы өзіндік түсініктері мен білімдерін қасындағыларға, басқа оқушыларға айта алуы қажет.

3. Оқудың мақсаттарын айқындау арқылы оқушылар ойлау жұмысына ынталандырылады.

«Орны ауыстырылған әріптер» әдісі арқылы тақтаға әріптерінің орны ауысып кеткен жаңа тақырыпты жазып қоюға болады:

РМАҚАСҰЛ ЛСЙЕӨМ ШҮ БҚАТЫМЫ МНЕ ТУАЫЛЫПНҚ

«Алдын-ала берілген атаулар» әдісі «Синтаксис» тарауын бастау кезінде мұғалім жаңа тақырып бойынша тақтаға «Сөз тіркесі», «Құрмалас сөйлем», «Жай сөйлем» деген атауларды жазып қойып, оқушылардан олардың мағынасын, мазмұнын, байланысын сұрайды. Бұл тапсырманы оқушының жеке, жұппен, топпен ауызша сұрау арқылы орындалғаны тиімдірек. Сосын оқытушы бір-екі оқушының пікірі мен ойын сұраса болады.

Ой қозғау (breinstorming) – оқушылар жаңа тақырыпқа қатысты мұғалімнің тақырыпқа кіріспе түріндегі сұрауларына жауап береді. Ой қозғаудың ережелері келесідей:

- мұнда ең бастысы идеялардың көптігі, олардың еркін жағдайда айтылуы - сол себепті де оқушылар өз ойындағыларын еш ойланбай (мәселен, олардың дұрыс-бұрыс, қажет-қажет еместігіне қарамай) келтіре беруі керек;

- идеялар ешқандай сынға ұшырамауы керек, өйтпеген жағдайда оқушылар тосылып қалып, идеяларды келтіре алмауы мүмкін;

- идеяларды келтіру жұмысы аяқталғаннан кейін ғана оларды талқылау жұмысы басталады – олардың ішінен кейбіреулерін алып тастауға да болады.

Осы тапсырмаға уақыт (2-4 мин) аз беріледі. Қарамен жазылған сөздерге сұрақ қоя отырып, қай сөз табына жататынын табу.

«Жақсы адам – елдің ырысы, жақсы жер жанның тынысы», «Әдепті бала- арлы бала, әдепсіз бала-сорлы бала»  «Жақсы қыз- жағадағы құндыз, жақсы ұл- аспандағы

жұлдыз» Тақтаға келесідей сөздер жазылады: «Бірлік, бекінген,

күш, төрткүл, әбестік, қалтырау, жетіген, қонақ, келу, жүзім, жымыңдаған». Сұрақ: Бұл сөздерді қандай жәйт біріктіреді? Жауабы: Келтірілген сөздердің барлығында сан есімдер

жасырылған: «Бірлік, бекінген, күш, төрткүл, әбестік, қалтырау, жетіген, қонақ, келу, жүзім, жымыңдаған». Кіріспе сұрақтар – сабақтың бастапқы кезеңінде оқушылардың сабаққа деген қызығушылығы мен белсенділігін арттыру үшін қойылатын сұрақтар.

Бұлар төмендегідей мақсаттарға жету үшін қойылады: 1. Оқушылар жаңа тақырып бойынша бұрыннан білетіндерін естеріне алады; 2. Оқушылар сұрақтарға жауап іздеу арқылы оқу үрдісіне араласып, белсенділенеді. 4. Оқушының жауаптары мұғалімнің тұрғысынан жаңа сұрақтар қойып, оқушылардың ойлау әрекеттерін дамыта түседі. Яғни кіріспе сұрақтар төмендегідей талаптарға сәйкес болуы қажет: 1. Жаңадан берілетін білімді қарастырудың бастауы болуы қажет; 2. Бұл сұрақтарға жауап беру 5 минуттай болуы қажет; 3. Ойды толғандыратын болуы қажет; 4. Оқушыларды дайын түрде жауап бергізбей, ойландыратын, оларды іздендіретін сұрақтар қойылуы қажет. 5. Жауап дайын түрде берілмеуі қажет. 6. Көп нұсқалы жауаптар болуы қажет. 7. Көбінесе, жауапты жазбаша берілгені дұрыс. 8. Сабақтың соңғы жағында жауаптарды қайтадан талқылап, олардың дұрыс немесе бұрыс екендігі айтылуы қажет.

Бұл сұрақтарды үшке бөліп қарастырамыз: - Жорамалдауды, болжауды керек ететін сұраулар. - Өз пікірін айтуды қажет ететін сұраулар. - Аналогиялық сұраулар.

Ал аналогиялық сұраулар дегеніміз сабақтың мазмұнына сәйкес бір атауды немесе терминді өзге сөздермен салыстыруды нұсқайды, ол сұрақтар Блум таксономиясының талдау мен синтез деңгейінде қарастырылады.

“Буын” сөзін қалай түсінеміз? Буын терминімен адамның

буынында қандай ұқсастық бар?