XIII–XV ғасырлардағы Қазақстан мәдениеті, 9 сынып

Сабақ тақырыбы: XIII–XV ғасырлардағы Қазақстанның мәдениеті

Сабақта видео көрсетілім жасағаннан кейін оқушылармен сабақты талдау жүріледі

Ой қозғау бөлімі:

Жыраулар және олардың көрнекті туындылары

Поэзиямен жаны егіз көшпенділер бесікте жатқаннан бастап ән мен жырға бөленіп өскен. Бір ауыз сөзбен тоқтата білген қазақ халқы «тіл тас жарады, тас жармаса бас жарады» деп әрқашан сөздің құдіретіне бағынып, жырауларын қадірлей білген.

Жырау – қазақ әдебиетінің көрнекті өкілі, өз заманының білімді әрі беделді адамы. Әдебиетте де, тарихта да маңызды орын алар тұлға. Ел ертеңі жайлы болжам жасап, данышпандығымен ерекшеленіп, төніп тұрған қауіп-қатерден сақтандырып отырған сәуегей. Хандар мен халық арасында дәнекер болып, халықаралық қарым-қатынасты бір арнаға түсіріп, қалай бағыт алатынын топшылап отырған дипломат. Олар тек өлеңдетіп сөйлеп, абыздық дәстүрді әдебиетпен байланыстыра дамытты.

Ел қорғау, халықты азат ету жолында соғысқан сарбаздарды жігерлендіріп, олардың ерлігін жырына қосып насихаттап, керек кезде хан, уәзірлерге ақыл қосып, кемшіліктерін бетіне басып, қаймықпай ашық жеткізетін міне осы жыраулар болды. Сонымен қатар туған жерін мадақтау, діни тәрбиелік, философиялық туындылар да осы жырауларға тиеселі болды.

Жыраулық поэзияның алғашқы өкілдері – Сыпыра, Асанқайғы, Қазтуған, Доспамбет, Шалкиіз жыраулар.

Жыраулардың туындыларынан үзінді.

Асанқайғының айтқаны

Әй, Жәнібек хан,

Мен айтпасам, білмейсің,

Айтқаныма көнбейсің.

Шабылып жатқан халқың бар,

Аймағын көздеп көрмейсің.

Қымыз ішіп, қызарып,

Мастанып, қызып, терлейсің,

Өзіңнен басқа хан жоқтай

Елеуреп неге сөйлейсің?!

Бұл жыр жолдарынан халық қамын ойлаған Асанқайғының ханның кемшілігін бетіне басып айтатын батыл болғанын байқаймыз.

Білім ленд бойынша сабаққа сілтеме:

https://bilimland.kz/kk/subject/qazaqstan-tarihy/6-synyp/xiiixv-hasyrlardahy-qazaqstannyng-madenieti