Жануартану бойынша табиғат экскурсияларын ұйымдастыру әдістемесі

КІРІСПЕ_______________________________________________________3

І тарау МЕКТЕПТЕ БИОЛОГИЯЛЫҚ БІЛІМ БЕРУДЕГІ ТОПСЕРУЕНДЕРДІҢ МӘНІ_____________________________________6

1.1 Биологияны оқыту процесінде экскурсиялар ұйымдастырудың ерекшелігі мен маңызы_____________________________________________________6

1.2 Топсеруен биологиядан оқу тәрбие процесін ұйымдастыру формасы ретінде_________________________________________________________ 8

1.3 Топсеруендер арқылы биологиялық және экологиялық білім берудің жолдары________________________________________________________17

Бірінші тарау бойынша қорытынды______________________________________________________23

ІІ тарау ТАБИҒАТТА ТОПСЕРУЕНДЕРДІ ҰЙЫМДАСТЫРУ ЖӘНЕ ӨТКІЗУ ӘДІСТЕМЕСІ__________________________________________25

2.1 Биологиялық топсеруендерге қойылатын дидактикалық талаптар________________________________________________________25

2.2 Жануартану курсы бойынша топсеруен ұйымдастыру____________________________________________________28

2.3 Табиғатқа кешенді топсеруен кезіңде ойын элементтерін қолдану_________________________________________________________30

Екінші тарау бойынша қорытынды______________________________________________________39

ҚОРЫТЫНДЫ__________________________________________________40

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ__________________________________________________________43

Кіріспе

Биологияны оқыту топсеруендерсіз мүмкін емес. Алғашында сыныптан және мектептен тыс оқытудың міндетті емес формаларының бірі ретінде пайда болған биологиялық топсеруендер, уақыт өте келе білім берудің ажырамас бөлігіне айналды. Қазіргі кезде топсеруендер оқу-тәрбие процесінің негізгі тірегі болып табылады.

Биологияны оқыту кезінде топсеруендерді пайдалану әдістемесін зерттеуде А.Я.Герд, В.В.Половцев, К.П. Ягодовский, В.А. Герд, В.Е. Райков, Н.М. Верзилин, В.М.Корсунская, И.Д. Зверев, И.И.Полянский және басқа биолог-әдіскерлер өлшеусіз үлес қосты.

Топсеруендерді биологияны оқыту процесіне енгізуді жүздеген жылдар бойы мұғалімдер өздерінің мақсаттары ретінде қарастырып келді. Нәтижесінде, топсеруендерді пайдалану мұғалімдерге білімді меңгерту барысында ғана емес, оқушыларға да білімді игеруде таптырмас дидактикалық құралға айналды. Топсеруендер аса мол танымдық және тәрбиелік мәнге ие. Олар оқушылардың білімдерін кеңейтеді және тереңдетеді.

Тақырыптың өзектілігі. Биология, география және экология секілді пәндерді оқыту барысында топсеруендер ұйымдастырудың негізгі мақсаты көрнекілік білім беріп қана қоймай, балаларды қоршаған ортаға жанашырлықпен қарауға тәрбиелеу болып табылады. Академик В.И.Вернадский өзінің биосфера туралы ілімінде қоршаған ортаны ғылыми, жаратылыстану жағынан түсіндіріп, "адам-табиғат" жүйесіндегі өзара байланыстардың әдіснамалық негізін қалады.

Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың 2030 жылға дейінгі стратегиялық даму бағдарламасында қоршаған ортаны ластауға, экологиялық қалыпты жағдайларды бүлдіруге жол бермеуге зор көңіл бөлінгендіктен, оқушыларға экологиялық білім беріп, табиғатты қорғауға тәрбиелеу бүгінгі күннің кезек күттірмейтін өзекті мәселелерінің бірі болып табылады.

Бүгінгі күні адамның қоршаған табиғатқа ықпалының өсуіне байланысты жалпы табиғатпен байланысты проблемалардың негізінде туындап отырған актуалды педагогикалық проблема - оқушылардың қоршаған ортаны тану білімін қалыптастыру.

Қоршаған орта туралы білім мен мәдениетті қалыптастыру бала кезден басталады, ал кеңейтуге ұмтылу тән. Экологиялық ағарту, сондықтан білім берудің негізгі баспалдағы - мектепте оны қолға алу керек. Осы бағытта оқу үрдісінде халықтық педагогиканың озық үлгілерін пайдалану, дәстүрлі сабақтар мен сыныптан тыс жұмыстар арқылы мектеп оқушыларының қоршаған орта туралы біілмдерін көтеру, экологиялық ойларын дамыту, экологиялық мәдениетін қалыптастыру, жалпы адамзаттық экологиялық рухани құндылықтарды игеріп, түсінуге жас өспірімдердің көздерін жеткізу - қазіргі кездегі мұғалімдердің міндеті.

Қазіргі уақытта жалпы білім беретін мектептердің алдында тұрған мақсат - оқушылардың ой-өрісін жан-жақты дамыту, оларға қазіргі заман талабына сай білім беру, тәрбиелеу. Ал оқушыны жан-жақты дамыту дегеніміз - оның тек қана дене бітімі жағынан өсіп жетілуі емес, сондай-ақ баланың жан дүниесінің байып, рухани өсуі, қабілеті мен дарынының анықталып, кең өрістеуі, парасаттылық ой мен адамгершілік көзқарастарының қалыптасуы. Осындай ізгі қасиеттерді қалыптастыруда оқушылардың санасына әсер етудің үлесі зор болмақ, сонда ғана олар қоршаған ортасын, туған жерін, табиғатын қастерлей, сүйеді. Осы бағыта жас өспірімнің бойында экологиялық құндылықтарды қалыптастыру үшін қалаулары бойынша экологиялы және ұлт болашағы, сана-сезім экологиясы, тіл экологиясы, өлкетану, туризм, топырақ, жер қыртысы экологиясы, химия-экология, биология-экология т.с.с. арнайы пәндер енгізілуіне басты назар аударуылуда.

Оқушыларды қоршаған орта туралы білім мен табиғат қорғауға тәрбиелеу, олардың жалпы ой-өрісін арттыру үшін балаларға арналған көркем әдебиетті тек сабақ үстінде ғана пайдалану жеткіліксіз. Сыныптан тыс жүргізілген жұмыстардан мұғалім оқушылардың әрқайсысының қандай қабілеті бар екенін байқайды.

Сыныптан тыс орындалатын жұмыстар оқушылардың ғылыми көзқарастарын, табиғатты сүюге, еңбек мәдениетін, танымдық қызығушылықтарын, өз бетінше бақылау жүргізу икем-дағдыларын, ұжымдық жұмыс жасаумен мәселе көтеру дағдыларын дамытады. Оқушылардың теория жүзінде оқып үйренген білімдері есте қала бермейді, ал табиғатта өткізілетін сабақ кезінде оқушылардың көз алдында төңіректегі табиғаттың сұлулығы ашылады. Олар табиғатты сезімталдықпен қабылдап, олардың бойында есте сақтау қабілеті, байқағыштығы дамытылып, табиғатқа қамқорлық жасау сезімдері оянады. Табиғатта өткізілетін сабақ барысында оқушылар жергілікті жерді танып білуге, табиғат әлемін бақылауға, салыстыруға үйренеді. Сонымен қатар әлеуметтік, эстетикалық, этикалық және өлкетанулық тәрбие берумен қатар, оларды дене шынықтыруға, еңбекке баулып, сабақта өтілетін экологиялық материалдарды пысықтауда, дамытуда үлкен рөл атқарады. Табиғат аясында сабақ өту оқушыларға білім берудің, тәрбие берудің, бірден-бір табиғи жолы. Мұғалім табиғатта сабақ өту арқылы оқушылардың танымдық ықпалын жандандыра түседі. Табиғатта сабақ өту барысында баланың табиғатқа, қоғамдық өмірдің түрлі көріністеріне, мінез-құлық ережелеріне көзқарастары қалыптасад

Мен өз курстық жұмысымда оқушыларды өлкетануға, яғни табиғатқа саяхат жасауға бару арқылы жергілікті жердің табиғат әлемін бақылап, төңіректегі табиғаттың сұлулығын көзбен көріп, қолмен ұстап, табиғатты қорғаудың маңызы жайлы түсініктер қалыптастыруда сыныптан тыс табиғатта өткізілетін топсеруендік сабақтың әдістемесін ұсынып отырмын.

Курстық жұмыстың мақсаты:

сабақ бағадарламасы бойынша әдебиеттерден ізденіс жұмыстарын жүргізу арқылы оқушылардың экологиялық танымдық-теориялық білімдерін көтеру.

топсеруен барысында қоршаған орта көптүрлілігін тамашалау кезінде табиғатқа жанашырлық сезімдерін оятып, оны қорғауға тәрбиелеу. Оқушылар арасында өзара көмек көрсету, жолдастық қасиеттерін, адамгершілік сезімдерін ұштау.

Курстық жұмыстың міндеттері:

оқушыларды табиғатты түсінуге және оған сүйіспеншілік туғызуға үйрету;

өз аймағы туралы, оның табиғаты, өсімдіктері, жануарлары жайлы білімдерін тереңдету;

оқушылардың табиғи орта және табиғат компоненттерінің орналасуы туралы түсінігін дамыту;

биология пәнін оқуға қызығушылығын ояту.

Тақырыптың зерттеу нысаны: биология сабақтарындағы кешенді топсеруендер.

Курстық жұмыстың зерттеу әдістері: теориялық және ғылыми мәліметтер жинау, ақпараттарды салыстыру, талдау, тұжырымдау.

Курстық жұмыстың пәні: биологияны оқыту әдістемесі.

Зерттеудің әдіснамалық және теориялық негіздері: биология пәнінде топсеруендер арқылы оқушының таным дербестігін қалыптастырып, оның шығармашылық қабілеттерін дамыту, дүниетанымдық көзқарастарын жетілдіру негіздері мен әдіснамасы.

Зерттеудің болжамы:

Топсеруендер арқылы оқушыны саналы еңбекке бейімдеу, салауатты және сауатты ұрпақ қалыптастыруға тәрбиелеу қажет.

Зерттеудің практикалық маңыздылығы:

Топсеруендер туралы ақпарат алу үшін ;

Топсеруендерді биология пәнінде қолдану ерекшеліктерін анықтау үшін ;

Топсеуренді оқу тәрбие процесінде қолдану үшін;

Зерттеу жұмысының құрылымы: Курстық жұмыстың құрылымы кіріспеден, екі бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.

І. Мектепте биологиялық білім берудегі топсеруендердің мәні

Биологияны оқыту процесінде экскурсиялар ұйымдастырудың ерекшелігі және маңызы

Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың 2030 жылға дейінгі стратегиалық даму бағдарламасында қоршаған ортаны ластауға экологиялық қалыпты жағдайларды бүлдіруге жол бермеуге зор көңіл бөлгендіктен, оқушыларға экологиялық білім беріп, табиғатты қорғауға тәрбиелеу бүгінгі күннің кезек күттірмейтін өзекті мәселелерінің бірі болып табылады.

XVII ғ. Францияның атақты ғалымы Жан-Жак Руссо балалардың сезімін дамыту үшін, олармен табиғатқа экскурсия ұйымдастыру қажеттігін дұрыс деп тапты. Оқытудың бұл түрі тек XIX ғ. бастап қолданыла бастады. Оны Ресейде Л.Н.Толстой ұйымдастырған Ясная Поляна мектебінде пайдаланды.

Б.Е.Райков оқушыларға білім берудегі экскурсия орнын анықтай отырып, былай деді: “Мұғалім кешенді түрде, шын ықыласымен ұйымдастырғанда ғана, мектептегі экскурсия ұйымдастыру ісі толығымен өзіндік тәрбиелік және білімділік күшіне ие болады”.

Мектепте экскурсия ұйымдастыру қажеттігі туралы алғашқы пікірді айтқан педагогтардың бірі Александр Яковлевич Герд болатын. Ол өз еңбектерімен жаратылыстануды оқытудың ғылыми әдістемесінің негізін қалады. Экскурсияның мәні олардың көрсету және әңгімелеу тәсілдерімен органикалық үйлесімімен көрінеді. Мұғалім оқушыларға нысандарды көрсете отырып, оларға талдау жасайды және түсіндіреді. Егер қандай да бір тақырыпты ашатын табиғи нысандар болмаса , экскурсия да болмайды. Нысандарды көрсете отырып, мұғалім оқушыларға көргенін дұрыс қабылдауға, көрнекті заттар мен құбылыстарға дұрыс баға бере білуге үйретеді. Экскурсиялар биология пәнінің тұтастығын бұзбай отырып, оны оқыту мен тәрбиелеу процесіне білім беру формасы ретінде органикалық енгізілуі тиіс. Әр бір жеке экскурсияның тақырыптағы орны мен ритмі мақсаттар мен міндеттер көмегімен анықталады. Оқу экскурсиясының мазмұны мен әдістемесі бір –бірінен ерекшеленген болуы тиіс, себебі олардың әрқайсысы тақырыпта немесе тарауда белгілі бір орынға бағытталады.

Мұғалімнің жетекшілігімен табиғат құбылыстарын үздіксіз бақылау оқушыларда әлемнің материалдылығы, кез–келген табиғи кешендердің компоненттерінің өзара байланысы мен дамуы, табиғат байлықтары және олардың халық шаруашылығындағы маңызы жайында дұрыс түсініктер қалыптастыруға жағдай жасайды.

Қазіргі кезде экскурсиялар оқу –тәрбие процесінің негізгі тірегі болып табылады.Экскурсия жұмысың мақсаты — оқушылардың сабақта алған теориялық оқу материалдарын практикамен жалғастыру, бекіту. Сондықтан оқыту процесінде оның маңызы зор. Ол барлық оқу пәндерінде, әсіресе физика, химия, биология, тарих және еңбек сабақтарында кеңінен қолданылады. Бұл оқушыларды оқу процесін бақылай білуге жаттықтырады және оқу материалын өмірмен байланыстыра алуға үйретеді.

ТОПСЕРУЕН БИОЛОГИЯДАН ОҚУ ТӘРБИЕ ПРОЦЕСІН ҰЙЫМДАСТЫРУ ФОРМАСЫ РЕТІНДЕ

Әр кезеңдерде топсеруен термині әр түрлі мазмұнға ие болып келді. Анықтамалардың әртүрлілігі оған әртүрлі мазмұн беріп отырды. Осыған байланысты топсеруенге деген көзқарастар да ерекшелене түсті. Бірақ, топсеруенге деген көзқарас қана емес, топсеруеннің өзі де қоғам тіршілігінің құбылысы ретінде өзгерді. Топсеруен ісінің көрнекті зерттеуші мамандары топсеруеннің негізгі белгілеріне мыналарды жатқызды:

1. «Саяхаттылық» және «қозғалғыштық» (И. М. Греве).

2. «Қозғалғыштық» және «локалды белгі», яғни нысандарды олардың табиғи шығу орнында зерттеу (Б. Е. Райков).

3. Мазмұндылық (Н. П. Анциферов).

4. Нысандарды олардың табиғи жағдайында зерттеу (И. А. Гейнике).

Топсеруен сабақтарында мұғалім оқушыларға оның тақырыбы мен мақсатын алдын ала түсіндіреді. Соның негізінде оқушылар нақтылы заттарды байқап, оларға бақылау жасайды.

Топсеруен маршруттарының күрделі жағдайдын, түрлі нұсқасын қамтитын өлкенің кез келген ауданына апарар қозғалыстың әртүрлі қабілетінің – мүмкіндіктерін пайдалану арқылы жасалынады. Жаяу, таумен, сумен, шаңғымен, атпен, велосипедпен, мотоциклмен жүзеге асады.

Жаяу жорық - барша адамның қолы жететін жорық. Бірақ жаяу топсеруенге шығушы өзі көтеретін жүк салмағын есепке алуы керек, себебі бұл жағдай елсіз жерлермен ұзақ жол жүргенде көп қиындыққа душар етуі мүмкін. Ең негізгі кедергілер өзеннен, батпақтан, орман-тоғай белдеулерінен өткенде кездесері сөзсіз. Жаяу топсеруеншісінің жер жағдайын жетік аңғарып, дұрыс бағдарлай алуының, компасты пайдалана отырып, жазылған азимут бойынша жүруінің маңызы үлкен. 15-тен 20 шақырымға дейінгі аралықты күндіз жүріп өту - бұл көрсеткіш топсеруеншілер ертелі-кеш жол жүріп шынығу деңгейіне және жорықтың шартына байланысты өзгеруі де мүмкін, ол топсеруеншілерден жаяу жүру дағдыларын және төзімділікті талап етеді.

Топсеруеннің ең қызықты, сонымен бірге күрделі түрлерінін бірі- таулы аймақтағы жорық. Тау соқпақтармен өтетін жорық желілері көп уақытты керек ететін қырға одан төмен түсу қиындығын ескеру нәтижесінде жасалады. Ең биікте ауаның жетіспеуінен тыныс алу ауырлайтыны мәлім. Күн мен түннің температурасы тез өзгереді. Ауа райы да құбыла түседі, әрі соқпақтардан тыс жүру қауіпті, ал тау өзендерінен, құлама жартастардан, шындардан, үрінді қар мен мұздан өту одан да қауіпті. Мұндай жағдайда топсеруеншылар альпинистердің амал және айла-тәсілдерінен,…