Жапырақ жемірлердің тіршілігі туралы ғылыми жұмыс

Кіріспе

Зерттеу жұмысының жалпы сипаты. Жартылай қатқыл қанаттылардың арасында ауыл шаруашылық және орман шаруашылығының зиянкестері көп (Пучков, 1972). Жыртқыш түрлері Heteroptera басқа зиянды жануарлармен күрес кезінде қолданылады, бірақ бұл отрядқа зерттеу жұмыстары аз жүргізілген. Ғылыми жұмыс ауыл шаруашылық дақылдарына өз зияндарын тигізетін зиянкес жартылай қатқыл қанаттылар отрядының түрлерін анықтап, зерттеуге арналған.

Зерттеу жұмысының өзектілігі. Бидай және оның өнімдері, сол сияқты ауыл шаруашылық дақылдарының 400 түрлі зиянкестері бар, соның ішінде өте зиянды 60 түрлі насекомдар және 30 түрлі кенелер. Осы зиянкестерден өнім азайып, оларды сақтауда сапасы төмендейді. Зерттеушілердің есебі бойынша жыл сайын бидайды сақтау кезінде зиянкестердің кесірінен 65 млн. тонна жойылады. Бұл 150-200 млн адамға жеткілікті қорек көзі болып табылады.

Астық дақылдарын егетін аймақтың көлемі және оны өсіріп, өндіруі бойынша ТМД-да Қазақстан Ресейден кейін екінші орынға ие. Республикада астық дақылдарына және де басқа өсімдік текті ауылшаруашылық өнімдерін сақтауда зиян келтіретін 100 түрлі насеком және кене анықталған. Бунақтыденелілердің ішінде зиянкестер ретінде ерекше орын алатын жартылай қатқыл қанаттылар, соның ішінде тұқымдастар мирида-Miridae және қалқаншалылар-Pentatomidae, сонымен қатар Бақашықтар-Scutelleridae. Олардың жаппай көбейіп кетуі тұқымдық, ауыл шаруашылық дақылдары және олардың өнімдері: мал азықтық жемдер, көкөністер мен жеміс-жидектерге зиянын тигізеді.

Жартылай қатқыл қанаттылардан дәнді-дақылдарды және өсімдік текті өнімдерді т. б. ауыл шаруашылық дақылдарын сақтауды жақсарту қиынға соғуда. Міне сондықтан ауыл шаруашылықтарына өз зиянын тигізетін жартылай қатқыл қанаттылар зиянкестерді зерттеп, анықтау қазіргі таңда өте маңызды және өзекті.

Жұмыстың мақсатына жету үшін алға қойылған міндеттер:

- Жартылайқатқыл қанаттылар түрлерінің биологиясын және экологиясын зерттеп, олардың дамуына әсер ететін факторларды айқындау

- Ауыл шаруашылық зиянкестері жартылай қатқал қанаттылар түрлік құрамын анықтау.

- Мирида, қалқаншалылар, бақашықтар тұқымдастарының морфологиясын зерттеу.

- Зиянкес жартылайқатқыл қанаттылармен күрес шараларын жүргізу.

Зерттеудің негізгі объектісі: Мирида және қалқаншалылар, бақашықтар тұқымдастарының түрлері болып саналады.

Жұмыстың теориялық және практикалық маңызы: Ауыл шаруашылық дақылдарына зиянкес жартылайқатқыл қанаттылар отрядының мирида және қалқаншалылар, бақашықтар тұқымдастарының зиянды түрлерін анықтап, түрлердің морфологиялық өзгешеліктері, салыстырмалы-морфологиялық зерттеулер жүргізіліп, түрлердің биологиясы, олардың шаруашылықтағы зиянды әрекеттері зерттелу арқылы осы зиянкес түрлерден қорғануға үйретеді.

Жұмыстың көлемі мен құрылымы: Жұмыс кіріспеден, үш тараудан: Әдебиеттер шолу, Зерттеу әдістемесі, Ауыл шаруашылық дақылдарының зиянкестері-мирида, қалқаншалылар, бақашықтар тұқымдастарының түрлік құрамы және таралуы және Ауыл шаруашылық дақылдарының зиянкестерімен күресу шаралары, Қорытынды, Пайдаланылған әдебиеттер, Қосымшадан тұрады

Ауыл шаруашылық дақылдары зиянкестерінің негізгі топтарына

жалпы сипаттама

Түрлерінің саны жағынан бұл топтар өзара тең емес. Қазіргі кезде ғылымда жануарлардың 1 млн 300 мың түрі белгілі. Солардың ең көбі (1,5 млн түр шамасы) насекомдардың үлесіне тиеді. Олардан кейінгі орындарды кенелер (12-15 мың түр) және нематодтар (10 мыңнан астам) алады. А.Н.Северцевтің (1939) айтуы бойынша осы үш топқа жататын организмдер үшін жылдам өсіп-өніп, сан мөлшері жағынан жаппай көбейіп, тіршілік ету орталарының жаңа түрлерін тез арада меңгере алатындай, сөйтіп көп көп түрлілігімен ерекше көзге түсетіндей биологиялық прогресс тән. Сондықтан да олардың ішінде біздің планетамыздың көпжылдық тарихында басқа өсімдіктерге қарағанда кейінірек пайда болған жоғары сатылы гүлді өсімдіктер есебінде тіршілік ететін өсімдік қоректі түрлер, яғни фитофагтар, өте көп кездеседі. Олардың ішінде ауыл шаруашылық дақылдармен қоректеніп, жаппай өсіп-өніп едәуір зиян келтіретін түрлер де аз емес.

Насекомдар класы түрлерінің саны жағынан жануарлардың арасындағы ең көбі. Бұл класқа жататын жануарлардың өте өсіталдығы, ұрпақтарының қысқа мерзімде тез жетілуі және қанаттарының көмегімен кеңістікте белсенді түрде таралу қабілеті олардың түрлерінің өте көбеюін қамтамасыз етеді.

Насекомдар дамуының фенологиялық календары. Ауыл шаруашылық зиянкестерімен ойдағыдай күресу үшін олардың тек жылдық циклын ғана емес, сонымен қатар жекеленген фазаларының шығуы мен дамуының календарлық күндерін және сол күндердің табиғи құбылыстардың басқа түрлерімен (өсімдіктердің гүлденуімен, жеміс беруі, жауын-шашынның болуы т.б.) байланысын білу керек. Жүйелі түрде жүргізілген бақылау жұмыстары насекомдардың тіршілігіндегі жыл сайын қайталанатын нақтылы жағдайларды, яғни түрдің фенологиясын анықтауды қамтамасыз етеді. Фенологиялық бақылаудың нәтижесін ең қысқа және көрнекі етіп жазу, графикалық, схема түрінде тіркеу. Оны фенологиялық календар деп атайды.

Насекомдардың аты, бақылау орыны

жыл

4 ай

5 ай

6 ай

7ай

8 ай

9 ай

10 ай

Қыс айлары

Насекомдардың даму фенологиясының шартты белгілері.

1) + - ересек насеком; 2) × - егіске ұшу; 3) € - шағылысу; 4) ≠ - жұмыртқа; 5) ± - жасы көрсетілген дернәсіл; 6) ∞ - дернәсілдердің миграциясы; 7) π – піллә; 8) ® - қуыршақ; 9) © - зиян келтіретін кезең; 10) ¥ - әрекеттсіз жағдайдағы насеком; 11) £ - әрекетсіз жағдайдағы дернәсіл; 12) α – күресу мерзімі.

Жапырақ жемірлер тұқымдасы дене тұрқы келте және жуандау келген түрлі-түсті жылтыр қоңыздар. Мұртшалары дене жартысының ұзындығынан қысқа, сирағында тепкі болмайды, болса да біреу. Көпшілік түрлері өсімдікпен қоректенеді, ауыл шаруашылығының зиянкестері де бар, мыс. Колорад қоңызы (Leptinotarsa decemlineata Say), астық сүлікшесі (Lema melanopus L), крестігүлділер бүргелері (Phyllotreta) және басқалар.

Ауыл шаруашылық дақылдарының зиянкестерімен күресу шаралары агротехникалық, биологиялық, генетикалық, химиялық, механикалық, физикалық және өсімдіктер карантині деп аталатын тәсілдер арқылы жүзеге асады[9].

Жартылай қатқыл қанаттылардың жалпы сипаттамасы

Бунақденелілердің құрлықты меңгеруде шешуші маңыз алатын олардың жабын құрылысындағы адаптация, зәр шығару, кеңірдек жүйенің морфофункциональды ерекшелігі, қозғалыс мүшесі-аяқтары мен ауыз аппаратының жетілуі және ұшу мүшесі қанаттарының пайда болуы. Сонымен қатар олардың эмбрионды және эмбрионнан кейінгі дамуы құрлық тіршілік орта факторларына тәуелсіздікті қамтамасыз етеді. Басқа кеңірдектыныстыларға қарағанда бунақтыденелілердің экологиялық мүмкіншілігі кең. Бунақтыденелілердің 1-1,5 млн-ға жуық түрлері белгілі. Кейбір энтомологтар 2 типті 3 млн-ға жуық деп есептейді. Себебі, жыл сайын 10-даған, 100-деген жаңа түрлер сипаттап жазылады.

Қандалалар немесе жартылай қаттықанаттылыр (Hemiptera) – жәндіктер класының бір отряды. Жер шарында кең тараған. 50 тұқымдасқа бірігетін 25 – 30 мыңдай (кейбір деректерде 40 мыңдай) түрі белгілі. Қазақстанда 32 тұқымдасы, 370 туысы, 1500-дей түрі бар. Құрлықтағылары өсімдікке жабысып, топырақ бетінде, ағаш қуысының астында, құм арасында, су қандалалары суда тіршілік етеді. Тіршілік жағдайы мен қоректенуге бейімделуі жағынан алуан түрлі: негізіне құрлықта және суда да кездеседі, өсімдік қоректілермен қатар жыртқыш және қан сорғыш түрлері де көп. Бұлардың қазба қалдығы юра кезеңінен белгілі. Дене тұрқы 0,7 – 120 мм. Аузы шаншуға, соруға бейім. Сілекейі улы болады. Жартылай қатты қанаттылардың көптеген түрлері өсімдік шырынын сорып, ауыл шаруашылығына және орман шаруашылығына зиянын тигізетін түрлері де кездеседі. Жартылай қатты қанаттыларды жою үшін дезинфекция жасалады.

Қандала қоректенген кезде оның тұмсығы субстратқа тіреліп, артқа қарай бүгіледі, сонымен қатар шаншығыш қылшықтар жабын қабықты тесіп, өсімдік тканына немесе құрбан организмнің денесіне енеді. Шаншығыш қылшықтың екінші жұбы өзара тығыз жанасады. Осының нәтижесінде олардың ішінде 2 өзек түзіледі. Оның біреуімен өсімдік тканіне немесе организм денсіне қандала өзінің сілекейін қүяды да, екіншісімен сыртта алдын ала қорытылған тамақ затын сорып алады. Гүлдің тәтті сірнесімсн қоректенетін көбелектердің ұзын тұмсығы төменгі жақ мүшелсрінің бунақталу қабілеттілігін жойып, тым ұзаруынан пайда болған.

Жартылайқатқыл қанаттылар денесінің өлшемі мен формасы өзгермелі. Ұсақ түрлердің өлшемі 1 мм, ірі кандалалардың өлшемі 10 см-ге дейін жетеді. Денесінің формасы кандаланың тіршілік ету образына, тіршілік ететін ортасына байланысты. Негізі денелері жалпайған, дөңгеленген. Кейде таяқша пішіндес болады, мысалы Оңтүстік америкалық таяқша пішінде жыртқыш. Жер қалқаншылар тұқымдасының ішінде псаммофильді түрлердің пішіні шар тәрізді, аяғы қазба, сусымалы құмдарға жүруге бейімделген. Денесінің жалпайған кандалалар паразит кандалаларда байқалады.

Ашық түс демонстрациялық сипатты, кандаланың иісті көкірек бездері болады, арнай сұйық бөледі, кандаланың иісінің шығуы осыдан. Осы бездердің жұп тесігі арқы көкіректе екінші және үшінші жұп аяқтарының арасында орналасқан. Без бөлген секрет қышқыл реакция, жағымсыз иісті. Сулы ортада тіршілік ететін кандалаларда және жыртқыш кандалаларда мұндай иіс бөлетін без әлсіз немесе нашар дамыған.

Жартылай қатқыл қанаттылардың дернәсілдік кезеңі бес, сирек төрт жағдайдан тұрады. Постэмриональды дамуы бірнеше аптадан екі жылға дейін созылады. Дернәсілдері ересек формаларына ұқсас, тек өлшемдерінің кішкентайлығымен, бірқатар морфологиялық өзгешіліктерімен (жай көздері жоқ, мұртшаларының буындарының сандары аз) ерекшеленеді. Дернәсілден ересек формаға дейінгі даму процесінде жүретін морфологиялық өзгерістер метаморфоз деп аталады.

Эмбрионнан кейінгі даму үш типке бөлінеді.

Тура, метаморфозсыз даму-аметоболия немесе протометаболия

Жартылай түрленіп даму-гемиметаболия

Толық түрленіп даму-голометаболия

Аметоболияда-жұмыртқадан имагоға ұқсас дернәсіл шығады, айырмашылығы: мөлшерінде, гонада болмайды.

Гемиметаболия-жартылай метаморфозды даму.

Голометаболия-толық түрленіп даму: жұмыртқа-дернәсіл-қуыршақ-имаго.

Кандалалардың тұрғылықты жерлерде жүргенінің өзі адамдарға жайсыздық білдіртеді. Күндіз бұл бунақденелілер қуыс жерлерге тығылады да, ал түнде қоректерін аулауға шығады. Кандалалардың сілекейлерінің құрамында жансыздардыратын заттар бар, сондықтан шаққанда ауырмайды. Сонымен қатар сілекейінде антикоагулянттар бар, ол қанды ұйыту қасиетіне ие. Кандаланың бірінші шағуы оған бірден қоректенуге мүмкіндік бермейді, сондықтан олар бірнеше рет шағады.

Көптеген кандалалар өсімдіктердің сөлін сору арқылы қоректенеді де, өсімдіктерге зияндарын тигізеді. Сонымен қатар өсімдіктерге вирус таратып, оларды ауруға ұшыратады. Көптеген кандалалар жыртқыштар, паразиттер (құстар, сүтқоректілер, жар қанаттар).

Ересек кандалалар қалыпты температурады аптасына бір рет қоректенсе, ал құрғақ кезде олар бірнеше рет қоректенеді.

Жартылай қатқыл қанаттылардың практикалық мәні үлкен және алуантүрлі. Ауыл шаруашылығына ең қауіпті тұқымдастарға мирида (Miridae) қалқаншалылар (Pentatomidae), бақашықтар (Scutelleridae) . Бірінші тұқымдасқа қызылша (Polymeries cognatus Fieb.) және жоңышқа (Adelphocoris lineolatus Goeze) кандалалары жатса, ал екінші тұқымдасқа дәнді-дақылдардың зиянкесі мавр (Eurygaster maura) кандаласы, крест гүлділер кандалалар туысы Ewydema. Үшінші тұқымдасқа бақашық қандаласы (Eurygaster integriceps Put.,) жатса, ал Алмұрт шілтершісі (Stephanitis pyri F.) Tingitidae тұқымдасына жататын түр жеміс ағаштарына және Aradidae тұқымдасына жататын қарағаш тамыр асты кандаласы орман ағаштарына үлкен зақым тигізеді. Көптеген кандалалар өсімдіктердің вирусты ауруларын таратады, ал су асты жыртқыштары балық шаруашылығына өз зияндарын тигізеді. Осы отрядтың пайдалы мәні аз.

1.2 Мирида-Miridae тұқымдасының биологиясы

Мирида тұқымдасы-тері қабаты нәзік жұмсақтау, сопақша денелі, сарғыш-жасыл, кейде қоңыр түсті қандалалар. Басы үшбұрышты, қарапайым көздері дамымаған, мұртшалары 4-бунақты, көпшілігінің үстіңгі қанаттары қысқа болады. Түстері жасыл, сары, бурыл немесе қара. Мұртшалары алғашқы 2 буыны қалғандарымен салыстырғанда өте күшті ұзын. Бұл тұқымдастың құрамында жұмыртқа фазасында немесе ересек насеком (өте сирек) күйінде қыстайды.

Біздің елде 650-ден астам түрлері бар. Ауыл шаруашылық дақылдарына зиян келтіретін мирида тұқымдасынан кең таралғандар түрлері жоңышқа қандаласы (Adelhocoris lincolatus Gr), қызылша қандаласы (Polymeria cognatus Fiev) және тағы басқалары.

1.3 Қалқаншалылар-Pentatomidae тұқымдасының биологиясы