Жеріңнің аты бабаңның хаты ғылыми жұмыс 7 сынып

№52 НЕГІЗГІ МЕКТЕП

«Зерде» республикалық конкурсы

Тақырыбы: «Жеріңнің аты-бабаңның хаты

(Байғанин ауданының жер-су аттары)

Орындаған: Наурызбаева Г.А 7 «А» класс оқушысы

Жетекшісі: ҚамбаровӘ.Р

тарих пәнінің мұғалімі

Ғылыми жетекші: Еспенбетова А.М

Ақтөбе-2018 ж.

Мазмұны

Кіріспе

1-Бөлім. «Жер-су атауы-деректің көзі»

1.1.Жарлы сөзі

1.2.Жарқамыс жері

1.3.Сартоғай топонимі

1.4.Баршақұм

1.5.Шұқыршы жері

1.6.Ебейті ауылы

1.7.Ащы сөзі

1.8.Ақтам мен Қаражар атауы

1.9.Қалдайбек

2-Бөлім. «Жер-су атауы тарих шежіресі»

2.1.Асан қожа қорымы

2.2.Үйтастың сыры неде...

2.3.Тоғалай құмы

2.4.Күлдірдің тақыры

2.5.Бөрі лақ немесе Бөрілі ақ

2.6.Ақбота-Сәңкібай

Қорытынды

Қолданылған әдебиеттер

Зерттеудің өзектілігі:

«Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласы негізінде Зерде туристік маршрутын құру арқылы өлке тарихын зерттеуге жастарды тартуға ұсыныс жасау.

Зерттеудің мақсаты:

Терминологоия мен топонимикалық ұғымдарды аша отырып жер – су атауларын анықтауға, түсіне білуге тәрбиелеу.

Зерттеудің ғылыми болжамы:

«Жеріңнің аты-бабаңның хаты» атты жобадағы топонимдерді жүйелі зерттеп, өткен тарихты саралап, бүгінгі ұрпақ зердесіне ұялату.

Зерттеу жұмысы нәтижелі аяқталса өскелең ұрпақтың өз өлкесіне деген сүйіспеншілігі, өз өлкесінің тарихын білуге қызығушылығы артады.

Зерттеу әдістері:

Тарихшы – өлкетанушы ғалымдардың жинақтаған материалдармен танысу.

Баспасөз материалдарынан мәліметтер жинау.

Зерттеудің ғылыми жаңалығы:

Байғанин өлкесіндегі тарихи жер-су атауларын жүйелі түрде жинақтап, аудан көлеміне тарату.

Байғанин ауданының туристік картасына «Зерде маршрутын» түсіруді ұсыну.

Қорытынды:

«Жеріңнің аты –бабаңның хаты» атты шығармашылық байқауға Ақтөбе облысының Байғанин ауданының топонимдері (жер су аттары) туралы мәліметтерді жинақтадым. Өз өлкемнің жер-су атауларына тереңірек қарасам әрбір жердің өзіндік тарихы бар екендігіне көз жеткіздім. Ауданға қарасты селолық округтер мен ауылдардың барлығы дерлік өзгеріп, ежелгі тарихи атауларына ие болғанына куә болдым. Орысы жоқ, қазағы көп біздің аймақта осындай атаулардың болуы ономастика жұмысының әлі де атқаратын міндеті көп екендігін байқадым.

Кіріспе(Аннотация)

Өлке тарихын білудің маңызы.

Назарбаев мақалалр

Ономастика-грек тілінен onomastike – «есімдер беру өнері», (topos-орын, опота-есім) деген мағына береді (сілтеме). Атаулар мен олардың шығу тегін зерттейтін лингвистиканың бір саласы.

Топонимика – 1) географиялық атауларды жинаумен, олардың шығу тегін, жойылып кету және басқа жергілікті атаулармен алмастырылуына зерттейтін ғылым; 2) Топонимдерді, олардың шығу заңдылықтарын, қызметін зерттейтін ономастиканың бір саласы; 3) орыс тілінде географиялық атаулар туралы ғылым тіркесімен және топономастика терминімен қатар қолданылады; 4) алғашқы кезде этимологиялаумен айналысты, кейін бұл ғылымның топонимдердің семантикалық, грамматикалық, функционалдық және аумақтық ерекшеліктерін айқындау болды(сілтеме.

Тақырып бойынша жарық көрген еңбектерге шолу жасасақ, арнайы зерттеуі еңбегі жоқ, көбінесе жекелеген мақақалар түрінде кездеседң

Әдеби шолу(5-6)

Жер-су атаулары - ел тарихы, ұлттық сананың жағрафиялық көрінісі. Елдің рухани еңсесін көтеруінің бір белгісі атамекеннің тарихи атауларын қалпына келтіру болып табылады. Жер-су атаулары-мыңдаған жылдар жемісі. Ол халқымыздың бай тілінің негізінде жасалып, халықтың тарихымен байланыста дамыды. Жер-суға берілген атаулар ең алдымен ұлан ғайыр өлкеде көшіп-қонып жүрген қазақ халқының және оны құраған ру, тайпалардың өмірінен сыр шертеді. Мал бағып, жаз жайлау, қыс қыстау қамын ойлаған көшпенділер жергілікті жердің табиғат ерекшелігін дөп басып көре білген, атауды да соған лайық дәл тауып қоя білген. Жер-су аттары белгілі бір аймақтың жер бедерінен, ауа райының ерекшеліктерінен, жануарлары мен өсімдіктерінен, өзен-көл сипатынан, табиғат байлықтарынан мағлұмат беретіндігін ғалымдар алға тартып отыр. Атамекенінің жер-су аттарына үңілген әр адам оны өзі де байқай алады. Жер атауы белгілі бір ортаның ерекшелігіне, табиғатына, оның климат ерекшелігіне де байланысты қойылады.

Мақсаты:

Міндеттері:

-онамастика ғылыми мен түсініңктерне сипаттама беру

-Байғанин ауданының жер су атауларына жалпы шолу жасау;

- №№№№№№№№№№№№№№№деректерге талдау

-өлкедегі маңызды ескерткші ретінде Ақбота сәнкібай

Атыуының шығу тарихы мен шежіресін ашып көрсету;-

1-Бөлім. «Жер-су атауы-деректің көзі»

кіріспе

Жарлы сөзі-аты айтып тұрғандай (II том, 60-бет) кедей деген мағына білдіреді. Өмірдің жаңа қожайыны болып тұрған кедей халықтың жаңа мәртебесін әкелген эмоционалды-баға беруші реңкпен ығыстырылады.

Ащы сөзі топырақ сипаты жөнінде-ащы, тұзды, ауыл шаруашылығы дақылдарын егу, өндіру мен мал суаруға жарамсыздығын білдіріп тұрған топырақ жөніндегі ақпарат көшпенді үшін аса құнды және қазақ тілін білетін адамға айдан анық белгілі.

Қопа селолық округінің- Ебейті ауылы. Топоним ебей деген сөзден шыққан ебей сөзі белсенді сөз қолданыста бірнеше мағынаны білдіреді. Біріншіден, қаңбақ атты өсімдіктің көне атауы (көбінесе қолданыста–ебелек). Ебей сөзі–сүреңсіз, сұрықсыз күнді, уақытты еске алғанда да қолданылады. Метафоралық мағынасы далалық біржылдық өсімдіктің сүдінсіз түрін көз шамамен қарауды (тақырда өсетін) білдіріп тұр, жалаңаш жердегі сирек өсімдік әлемін елестетеді. Тағы бір мағына-жеңіл мінезді, қолапайсыз адамға да ебей сөзі қолданылады. Бұл жерлерде осы атаулас ру да өмір сүреді. Көшіп жүретін халқы жинақы, шоғырланып тұратын көш карталары, әр аумақтың әр руға бекітілуі белгілі. Ебейті қазақ ебей руының жері, аумағы. (IIтом, 61-бет). Топономикалық жүйе құрамындағы лай, батпақты қола топофарманты бар екендігін ескеріп, Ебейті сөзімен біріктіріп қарасақ, ауданда ала–құла ландшафттың, ылғалы мол топырақ пен шөлейт жердің қабаттаса, қатарласа тұратындығын көруге болады.

Қопа –батпақты,тұнбалы жер.

Сартоғай топонимі жағрафиялық мекен атаулардың қазақ жүйесіне тән; орман, орманды жер, тоғай деген мағына білдіреді. Түрлі ағаштар қалың өскен жер. Сары сөзімен қосарлана отырып ашық, күн сәулелі ашық жердегі орналасқан тоғайдың мағынасын білдіреді. Сартоғай селолық округінде Алтай батырдың атына қойылған ауыл мен Баршақұм және Шұқырши елді мекендері бар.

Баршақұм көкжиекке дейін құм басқан кең аумақты білдіреді. Дәлдеп айтқанда қай жаққа да көз шалсаң да бәрі құм.

Шұқыршы да жергілікті жер бедерін бағдарлайды.Жергілікті жер шұқырға, құламаға толы, мұның көшуде сақтану керектігін алдын-ала ескерту сияқты практикалық мәні бар.

Ал, Жарқамыс сөзін алып қарасақ, сазды, топырақты, батпақты жерді меңзейді. Жар - өзен жағалауы, ал, қамыс–қамыс өсімдігі өскен батпақты жерді көрсетеді. Жарқамыс-ну қамыс өскен өзен жағалауының көзбен шалғандағы бейнесін білдіреді. Осы селолық округке қарасты Ақтам, Қаражар, Қалдайбек атауларын да зерттеуші ғалымдар этимологиялық тұрғыда талдағанда Ақтам мен Қаражар атауларының егіз түстің антонимдік жұбын білдіреді. Қазақ санасында бұл дүниедегі қайшылық, игілік тілеген ұлттық мотив осы екі сөзбен түсіндіріледі.

Қалдайбек - түбірі антропонимдік топоним, жергілікті ортадағы аса көрнекті адамдардың біреуінің есімімен байланысты. Әдетте мұндай антропонимдік құбылыс қазақтардың көшпелі өмір уақыттарына тіреледі.

2-Бөлім. «Жер-су атауы тарих шежіресі»

Жер-су атауы тарих шежіресі. Ал «Ақтөбе облысының топонмимиялық кеңістігі» атты еңбекте ауданның жер-су аттары жөнінде қызықты мәліметтер келтірілген.

Ақбота шоқысы-Жем өзенінің қарсы бетінде оқшауланып көрінетін, үсті жусанды тегістік биік шоқы.

Асан Қожа қорымы-ХVІ-XІХғ.ғ ескерткіші. Оймауыт ауылынан 40 шақырым жерде, Жем өзені бойындағы ескі қорым. Көлемі 48 мың шаршы метр, 264 ескерткіштен тұратын кешен. Асан Қожа атануының себебі қазақ жеріне қожалар келіп,ислам дінін таратқан, медресе ашқан, балаларды оқытқан. Сондай Асан деген кісі халық арасында үлкен беделге ие болған, дінді насихаттаған, руы-Қожа болса керек, ел ішіндегі аңыздар осылай дейді. Асан қожаны әулие деп жұрт ырым етіп, басына түнейтін болған. Осы қорымдағы Асан қожаның өзінің бейіті табиғат…