Жүннің адамзат үшін маңызы мен пайдасы биология материалы

Батыс Қазақстан облысы

Ақжайық ауданы

Болдырев ауылы

Болдырев негізгі жалпы білім беретін мектебі

Т А Қ Ы Р Ы Б Ы:

“ЖҮННІҢ АДАМЗАТ ҮШІН МАҢЫЗЫ, ПАЙДАСЫ ”

Орындаған: 9 класс оқушысы Жасқайратова Ақжүніс

Жетекшісі: Биология пәні мұғалімі

Р.С.Тлекқабылова

ЖҮННІҢ ПАЙДА БОЛУЫ

Жүн-қой, ешкі, түйе т.б жануарлардың түгі, жеңіл өнеркәсіптің құнды шикізаты.

Жүн талшықтары жылуды аз өткізеді, ылғал тартқыш және берік болады. Ол жіп иіру, мата тоқу, киіз басу, әр түрлі тоқыма бұйымдар жасау үшін пайдаланылады.

Қой, ешкі, түйе жүні құнды шикізат болып есептелінеді. Дүние жүзінде қой жүні көп өндіріледі.

Қой жүні талшықтарының жуан-жіңішкелігіне, құрылымына қарай бөлінеді. Жүн құрамындағы қылшықтардың ара қатынасы қой тұқымына байланысты әр түрлі болады. Сондықтан қой жүні биязы, биязылау, ұяң және қылшық жүн деп бөлінеді.

Биязы жүн талшығының жіңішкелігі 14,2-25мкм, ұзындығы мен ирегі біркелкі болады. Бұл жүннен жоғары сапалы мата тоқылады. Биязылау жүн біркелкі ірілеу жүн мен аралық қылшықтан тұрады.Талшығының жіңішкелігі 25,1-35мкм. Мұндай жүннен трикотаж, жоғары сапалы шұға тоқылады.

Ұян жүн құрамында жүннен басқа аралық және майда қылшықтар болады.Ұяң жүннен кілем тоқылады.

Қылшық жүннің құрамында қылшық, әсіресе өлі қылшық көп болады. Мұндай жүннен киіз, киіз аяқ киім жасауға пайдаланылады.

ЖҮН ЖӘНЕ ОДАН ЖАСАЛАТЫН БҰЙЫМДАР

Түйе жүнінен неше түрлі өрмек жіптерін иіріп, шекпен, қап, белбеу, құр, кілем, қоржын сияқтыларды тоқиды. Сол сияқты түйе жүні айыл-құйысқан, өмілдірік, ноқта жасауға және көген, бау-шу есуге өте қолайлы. Түйе жүні көрпеге салуға, шапанға тартуға өте ақсы, жеңіл әрі жылы болады, қылшық шықпайды. «Шуда» деп түйенің мойнындағы, тізесіндегі, екі өркештің үстіндегі салалы қылшық жүндерін атайды. Бұрын қазақтың тон-шалбары, сабасы мен торсығы, көп ыдыстары осы шуда жіппен тілгілген. Шуда жіп «шертер», «керуіш» деп атайды.

Қойдың жүнін «жабағы», «күзем жүні», «қозы жүні», «өлі жүн», «шет-пұшпақ» деп бес түрге бөлінеді. Қойдың жабағы жүнінен шидем шапан, күпі күпсек, көпшік, жеңіл байпақ тігеді. Ал күзем жүннен қозы жүнінен киіз басылады, текемет, сырмақ, қалпақ, кебенек, киіз етік, пима киім-кешектер тігіледі. Күзем жүні мен қозы жүні иіруге келмейді, ол киімнің, көрпенің арасына салуға да жарамсыз.

Малдың терісінен жұлынып немесе жидітіп алынған жұлма жүнді, қойдың бауырында, пұшпақтарында байланып жүретін жүнді «өлі жүн» деп атайды.

Қотанның ортасында түсіп қалған, бұтаның басынан жиналған «шет-пұшпақ» жүн деп аталады. Мұндай жүндер көбінесе арқан-жіп есуге жұмсалады.

Ешкі жүнін түбіт, қылшық деп екіге бөледі. Түбіт иіруге, шұлық, қолғап, шәлі сияқты жеңіл әрі жылы киімдерді тоқуға тиімді. Ал қылшықтан арқан-жіп есуге жұмсалады .

ЖҮННЕН ЖАСАЛҒАН БҰЙЫМДАРДЫҢ ДЕНСАУЛЫҚҚА ПАЙДАСЫ

1. Киізді қой жүнінен жасаймыз ғой , ал қой жүнінің жылу реттейтін қасиеті бар. Дәрігерлердің пікірінше , құрғақ жылу суық тигенде бірден-бір ем.

2. Жүннен жасалған киімдер мен бұйымдар жараның тез жазылуына , сынықтың тез бітуіне көмектеседі .

3. Қой жүнінде ланолин деген табиғи май болады . Ал ланолин- бағалы өнім , ол түрлі майлар мен кремдердің негізі ретінде қолданылады . Ланолин 35-37 градус температурада ериді , әрі теріге тез сіңеді . Бұлшық етке , тамырларға , омыртқаға , тыныс алу жүйесіне оң әсер етіп , қан айналысын жақсартады .

4. Жүннің емдік қасиеті бар. Мәселен , ит жүнінен тоқылған киімді ревматизммен ауырған науқастар кисе, пайдалы . Тіпті , ертеде адамдар бастарын шарқатпен таңып , сол арқылы тіс немесе бас ауруларынан айыққан деседі . Жүннен жасалған бұйымдар , әсіресе , ревматизм, остеохондроз және радикулитпен ауыратын науқастарға ұсынылатын болған .

5.Киіз ұлтарақтары қан айналымды реттеп , аяқтың шаршағандығы мен ауырғандығын басады , суық тию мен түрлі аурулардың алдын алады .

6. Сондықтан киізден , анығы , жүннен жасалған киімдер тері астындағы қан айналысын жақсартады , адам терісінің қартаюын тежейді .

ЖІПТІҢ ШЫҒУ ТАРИХЫ.

Ж І П- қысқа талшықтардан ширатылған , мата және трикотаж тоқуға , киім , кесте , т.б . тігуге , арқан есуге , т.б . пайдаланылатын жеңіл

өнеркәсіп өнімі . Жіп біртектес талшықтан (мыс., мақта талшығы , зығыр талшығы ) немесе әр түрлі талшықтан ( мыс, жүн мен

вискоз штапелі талшықтарынан ) иірілуі мүмкін . Жіптің ең басты сапалық сипаттамасы – жіңіш-келілігі ( нөмірі ) мен механикалық қасиеттері ( беріктігі , созылымдылығы , ширағыштығы , тазалығы т.б .). Өндіру тәсіліне қарай тарақтап иірілген жіп , иіру машинасында әзірленген жіп болып бөлінеді .

АЛҒАШҚЫ КЕЗДЕ ҚОЛМЕН ЖІП ИІРУ ТӘСІЛДЕРІ